Το κείμενο που ακολουθεί είναι η παρουσίαση του Παν. Μασούρα για το Σαχναμέ, το επικό έργο του εθνικού ποιητή του Ιράν, Φερντοσί. Η παρουσίαση εκφωνήθηκε στην εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εκδήλωση που διοργάνωσε το σωματείο “Φίλοι της Περσικής Γλώσσας και του Πολιτισμού του Φαρσόφωνου Κόσμου” το Σάββατο 30 Μαΐου 2026.
Για όποιον θέλει να μάθει περισσότερα για τον Φερντοσί και το Σαχναμέ, παραπέμπουμε στο σχετικό ντοκιμαντέρ που προβλήθηκε στην εκδήλωση και το οποίο είναι αναρτημένο στο διαδίκτυο και μάλιστα με ελληνικούς υπότιτλους: Σαχναμέ Φερντοσί.
Ίσκρα
Οι στίχοι που επέλεξα να απαγγείλω, για τον πολιτισμό και την ιστορία της αρχαίας Περσίας και του σύγχρονου Ιράν, αλλά και για την ημέρα που είναι αφιερωμένη στον μεγάλο Πέρση ποιητή Φερντοσί, προέρχονται από το επικό του έργο, το Shahnameh.
Οι συγκεκριμένοι στίχοι:
چـو ایـران نباشد تن من مـبـاد
در این بوم و بر زنده یک تن مباد
همه سربسر تن به کشتن دهیم
بـه از آنکه کشـور به دشمن دهـیم
είναι από τα πιο γνωστά πατριωτικά αποσπάσματα της περσικής λογοτεχνίας και εκφράζουν την αφοσίωση στην πατρίδα.
Συχνά αποδίδονται στον ήρωα Ρουστάμ μέσα στο έπος.
Όταν αναφερόμαστε στα μεγάλα έπη της ανθρωπότητας φέρνουμε συνήθως στο μυαλό μας την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, την Αινειάδα, την Μαχαμπαράτα,το έπος του Γκιλγκαμές. Ωστόσο στον πυρήνα της περσικής λογοτεχνίας δεσπόζει ένα έργο εφάμιλλο των παραπάνω, είναι το Σαχναμέ, το “βιβλίο των βασιλέων”.
Πριν από περίπου μία χιλιετία ένας ποιητής αφιέρωσε 30 και πλέον χρόνια από την ζωή του για να διασώσει στην ουσία, την γλώσσα τον πολιτισμό και την ιστορία του λαού τού. Ο άνθρωπος αυτός δεν ήταν άλλος από τον μεγάλο Πέρση ποιητή Φερντοσί, και το έργο τού θεωρείται μέχρι και σήμερα το εθνικό έπος της Περσίας.
Ο Χακίμ Αμπούλ Κασίμ Φερντοσί Τουσί, όπως είναι το πλήρες όνομα του, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της περσικής – και όχι μόνο – λογοτεχνίας. Έζησε μεταξύ του 935 και 1020 μΧ με το Σαχναμέ να αποτελεί το διασημότερο έργο του.
Το “βιβλίο των βασιλέων” δεν γράφτηκε από απλή φιλοδοξία ποιητικής δημιουργίας. Σε εποχές που οι γλώσσες αλλάζουν ή χάνονται, και οι αυτοκρατορίες αφήνουν πίσω τους περισσότερη σιωπή παρά μνήμη, ο ποιητής ένιωσε ότι η ιστορία του λαού του κινδύνευε να χαθεί. Το καταφύγιο του έγινε ο λόγος, μέσω του οποίου ξεκίνησε την αντίσταση του απέναντι στον χρόνο. Ο Φερντοσί δεν αντιλαμβανόταν τον ποιητή ως απλό αφηγητή, αλλά ως φρουρό της μνήμης που μετατρέπει το παρελθόν σε ζώσα πραγματικότητα για τις επόμενες γενιές.
Θα μπορούσε άραγε ένα ποίημα να διασώσει μια γλώσσα? Ή ένα βιβλίο να κρατήσει ζωντανή την ύπαρξη ενός ολόκληρου έθνους? Φαίνεται πως ο Φερντοσί το κατάφερε μέσω του Σαχναμέ.
Συχνά μιλάμε για τους συγγραφείς όλων αυτών των επικών δημιουργημάτων, επαναλαμβάνουμε ξανά και ξανά την λέξη -έγραψε- .
Τι σημαίνει όμως στην πραγματικότητα αυτή η λέξη για το μεταίχμιο του 10ου και 11ου αιώνα, και τι στην ουσία της αντανακλά?
Ο Φερντοσί δεν έγραψε το Σαχναμέ με τρόπο που θα μπορούσε να φανταστεί ο σύγχρονος αναγνώστης. Σελίδες από χαρτί, μολύβια και πένες και μια στιγμιαία έμπνευση που αποτυπώνεται αβίαστα. Αντιθέτως, η σύνθεση του Σαχναμέ γεννήθηκε μέσα από την αργή, σχεδόν τελετουργική θα έλεγε κανείς, διαδικασία της εποχής του.
Στην ουσία χάραζε πάνω στο χαρτί τους έμμετρους στίχους για το “βιβλίο των βασιλέων” με ένα καλάμι κομμένο στην άκρη λοξά, συνδυασμένο με μια ύλη που από μόνη της είναι σχεδόν ποιητική. Το μελάνι του γεννήθηκε από την μαύρη αιθάλη, αυτή την λεπτή σκόνη φωτιάς που αφήνουν πίσω τους τα λυχνάρια όταν καίνε λάδι και φυτικές ρητίνες.
Το σκοτεινό αυτό κονίαμα, τέκνο της φλόγας και του καπνού, συλλεγόνταν και γινόταν μελάνι, και το καλάμι βυθισμένο μέσα σε αυτή την ύλη, δεν έγραφε απλά τους στίχους, τους χάραζε βαθιά αφήνοντας να ακουστεί ο ήχος της νωπής ακίδας πάνω στο χαρτί, κουβαλώντας πάντα μέσα του κάτι από την τελετουργική δύναμη της φωτιάς που το γέννησε.
Έτσι το Σαχναμέ είναι ένα έργο τόσο πνευματικής όσο και χειρωνακτικής προσπάθειας, και πέρα από λέξεις μοιάζει να έχει γραφτεί με ίχνη φωτιάς που έγιναν σκόνη, ώστε να γίνουν πάλι φως, το φως ενός πολιτισμού που πήρε μορφή μέσα από την ίδια του την στάχτη.
Τι είναι όμως το Σαχναμέ?
Shahnameh σημαίνει “βιβλίο των βασιλέων”.
Αφηγείται την μυθική και ηρωική ιστορία του Ιράν από την δημιουργία του κόσμου μέχρι την αραβική κατάκτηση τον 7ο αιώνα. Το έπος χωρίζεται τυπικά σε τρεις περιόδους. Την μυθολογική, την ηρωική και την ιστορική εποχή. Έχει συγκριθεί -και όχι άδικα- τόσο με την Ιλιάδα και την Οδύσσεια όσο και με την Μαχαμπαράτα και το έπος του Γκιλγκαμές. Ιδιαίτερα η σύγκριση με την ελληνική παράδοση της επικής λογοτεχνίας, διατηρώντας βεβαίως τις επιμέρους πολιτισμικές και χρονικές αποστάσεις, είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Η μελέτη του Σαχναμέ και ειδικά της Ιλιάδας μας επιτρέπει να ανακαλύψουμε πολλές και ουσιαστικές ομοιότητες ανάμεσα στον Φερντοσί και τα ελληνικά Ομηρικά έπη. Ήρωες με τραγική μοίρα και έμφαση των συγγραφέων στην τιμή και την δόξα των πρωταγωνιστών, ο πόλεμος και το πεπρωμένο κυριαρχούν, ενώ η ηρωική αρετή των χαρακτήρων έχει περίοπτη θέση στα αρχαία έπη. Είναι και αυτός, ένας από τους βασικούς λόγους που πολλοί μελετητές βλέπουν στον Φερντοσί τον “Περσικό Όμηρο”.
Αν περάσουμε ακόμα παραπέρα στον κόσμο της μυθολογίας, θα μπούμε στον πειρασμό να συγκρίνουμε τον κεντρικό χαρακτήρα του Σαχναμέ, με μυθολογικές αναπαραστάσεις ηρωικών χαρακτήρων. Ο Ρουστάμ ως κεντρικός χαρακτήρας του έπους θεωρείται ένας συνδυασμός τόσο του Αχιλλέα και του Οδυσσέα, όσο του Αίαντα και του Ηρακλή, σε μία μορφή παράλληλης περσικής παράδοσης. Χαρακτηριστικά όπως η υπεράνθρωπη δύναμη, η γενναιότητα, η πίστη στην πατρίδα και η τραγική μοίρα των πρωταγωνιστών, διατρέχουν ολόκληρο το έργο του Φερντοσί.
Οι άθλοι του Ρουστάμ με την σειρά τους, αποτελούν μια από τις πιο γνωστές ιστορίες του Σαχναμέ, οι επτά άθλοι ή αλλιώς هفت خوان- όπως ονομάζονται στα περσικά – μας δίνουν μια πιο συγκεκριμένη εικόνα για τα όσα συνδέουν τους χαρακτήρες.
Σε αυτούς τους άθλους ο Ρουστάμ επάνω στην πλάτη του Ράχς, ενός αλόγου που λαμβάνει θρυλικές διαστάσεις και περιγράφετε ως ον με οριακά ανθρώπινη ευφυΐα και μυθική δύναμη,
(Εδώ αξίζει να θυμηθούμε τον Βουκεφάλα του Μέγα Αλέξανδρου, τον Ξάνθο και τον Βαλίο τα αθάνατα άλογα του Αχιλλέα, ακόμη και τον δούρειο ίππο που παρότι άψυχος συμβολίζει την υψηλή στρατηγική σκέψη, χαρακτηριστικό που έχει ιδιαίτερα ανεπτυγμένο ο Ράχς) διασχίζει ερήμους και πολεμάει δαίμονες, έρχεται απέναντι σε μάγους και μάγισσες, μάχεται απέναντι σε μυθολογικά όντα και εν τέλει σκοτώνει τον λευκό δαίμονα, σε μια αρμονική αντιστοιχία και σύγκριση με ένα διαφορετικό λιοντάρι της Νεμέας σε περσική απόδοση.
Το ξετύλιγμα των ιστοριών αυτών θυμίζει τους άθλους τού Ηρακλή αλλά και μια σειρά από μεσαιωνικά ιπποτικά έπη.
Τα μεγάλα έπη όμως δεν αφηγούνται μόνο ιστορίες ηρώων και μυθολογικά επιτεύγματα, συγκροτούν παράλληλα την ιστορική μνήμη και την κοσμοθεωρία ενός πολιτισμού. Αυτό που καταφέρνει ο Φερντοσί μέσω του Σαχναμέ, για την αρχαία Περσία και το σύγχρονο Ιράν, το κάνει και ο Όμηρος, για την αρχαία Ελλάδα, το έπος του Γκιλγκαμές για την Μεσοποταμία, η Μαχαμπαράτα για την Ινδία και η ποιητική Έντα για τους σκανδιναβικούς λαούς.
Τα αρχαία έπη λοιπόν είναι στην ουσία τους καθρέφτες πολιτισμών, προσπαθώντας μεταξύ άλλων να απαντήσουν σε μια σειρά από κεντρικά ερωτήματα που βρίσκονται στον πυρήνα της ανθρώπινης αναζήτησης. Το κεντρικό θα έλεγε κανείς ζήτημα, που με διαφορετικό τρόπο και προσέγγιση, προσπαθούν να δώσουν απάντηση είναι το πώς πρέπει να ζήσει ο άνθρωπος, γνωρίζοντας πως είναι θνητός.
Ο Φερντοσί σε αυτή την διαδρομή κινείτε νοητά παράλληλα με τον Όμηρο και τον Βιργίλιο τον Δάντη και τον Ησίοδο, χρησιμοποιώντας την ποίηση και την λογοτεχνία, για να θεμελιώσει την πολιτισμική συνέχεια ενός λαού, πράγμα που αποτελεί το θεμέλιο όλων των μεγάλων επών.
Δεν πρέπει να χώρα αμφιβολία πως το Σαχναμέ του Φερντοσί αποτελεί ένα αναπόσπαστο κομμάτι μιας παγκόσμιας επικής συνείδησης, και αυτό γιατί αποτελεί τμήμα από την ραχοκοκαλιά της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Εάν η παγκόσμια επική λογοτεχνία απεικονιζόταν ως ένας ναός, πρέπει να έχουμε την βεβαιότητα πως το έργο του Φερντοσί θα αποτελούσε έναν από τους βασικούς κεντρικούς κίονες του, που εάν αντιληφθούμε το ιστορικό και πολιτισμικό του πλαίσιο που διαπερνά εγκάρσια όλη την ιστορία του έθνους του Ιράν, θα διαφανεί τέτοιος πλούτος πνευματικής αποτύπωσης και αφηγηματικού εκτοπίσματος, που είναι ικανό να προκαλέσει δέος. Το Σαχναμέ, λοιπόν, στέκεται επάξια εφάμιλλο των κορυφαίων λογοτεχνικών έργων που συντέλεσαν στην αρχική πνευματική συγκρότηση του κόσμου από το ον που λέγεται άνθρωπος.
Αυτή η σύγκριση δεν γίνεται καθόλου αντιπαραθετικά, απεναντίας, τονίζει την τεράστια συμβολή του Φερντοσί στην πανανθρώπινη βιβλιοθήκη των πολιτισμών που δεν σταματούν να διερευνούν και να διευρύνουν τους ορίζοντες τους, πολιτισμών που συνεχίζουν να κατακτούν έδαφος, μέτρο το μέτρο, σε έναν αγώνα του ανθρώπου απέναντι στον χρόνο. Έργα όπως το Σαχναμέ προσθέτουν περισσότερο φως σε αυτή την διαδρομή της ανθρωπότητας που επιχειρεί διαρκώς να αγγίξει το μπόι των ονείρων τής.
Αν τολμήσουμε να φέρουμε την ακτινογραφία του Σαχναμέ στο σήμερα, θα παρατηρήσουμε την σαρωτική του επίδραση να διαπερνά κάθετα όλη την ιστορία του σύγχρονου Ιράν. Τα θεατρικά έργα και ο κινηματογράφος πλημμυρίζουν από τις επικές του επιρροές, στο σύστημα εκπαίδευσης τόσο στα σχολεία όσο και στα πανεπιστήμια, συνολικά στον κόσμο του πολιτισμού των τεχνών και των γραμμάτων, πάλλεται η φλέβα του Φερντοσί.
Το Σαχναμέ κατάφερε να γίνει εκείνο το μεγάλο κεντρικό νευρικό σύστημα για το σύγχρονο Ιράν, με απολήξεις σε κάθε μικρή και μεγάλη στιγμή για τους ανθρώπους αυτού του έθνους. Εάν φέρναμε στο σήμερα την ιστορία τού Καβέχ του σιδερά, του Φεριντούν, της Γκορνταφαρίντ, του Εσφαντιάρ και εν τέλει του ίδιου του Ρουστάμ, με λίγη φαντασία αλλά και πολύ ανάγκη, θα παρατηρούσαμε πως όπου υπάρχει φόβος και θάρρος, ζωή και θάνατος, δικαιοσύνη, αδικία και αντίσταση, αυτοί οι ήρωες ξαναζωντανεύουν.
Ίσως αν έγραφε στο σήμερα το Σαχναμέ ο Φερντοσί, θα περιέγραφε μια χώρα που όλοι πλέον την αποκαλούν με την ονομασία που έχει αποφασίσει η ίδια να αυτοπροσδιορίζεται, έναν τόπο που όλοι γνωρίζουν την ιστορία και τις κόκκινες τουλίπες του, το δικό του σύγχρονο έπος που εμπνέει την ανθρωπότητα. Σε αυτή την εκδοχή του Σαχναμέ δεν θα υπήρχαν βασιλιάδες και στέμματα από χρυσάφι, ούτε τέρατα και δαίμονες, θα υπήρχαν όμως εκατομμύρια κουρασμένα, αλλά κυρίως φωτισμένα πρόσωπα πού θα φορούσαν όλα τους την ψυχή του Ρουστάμ.
Αν ο Φερντοσί καθόταν στην κορυφή του Νταμαβάντ, που τόσο περίοπτη θέση έχει στο “βιβλίο των βασιλέων”, κοιτώντας από μακριά τα γεγονότα, θα έλεγε ότι είναι μια παλιά ιστορία που ξαναγράφεται αυτή την στιγμή.
Θα κοιτούσε τον Καβέχ τον σιδερά να τον ακολουθεί ο λαός, χωρίς να κρατά αυτή την φορά το σφυρί τού, αλλά να έχει γεμάτες τις χούφτες του με το χώμα τής πατρίδας του που αρνείται να παραδώσει, πιο ζεστό και ζωντανό από τα σίδερα που σφυρηλατούσε. Σε σημείο διαφορετικό να στέκεται η Γκορνταφαρίντ, αποφασισμένη και σίγουρη πριν από την μάχη, χωρίς πανοπλία και σπαθιά αυτή την φορά, έχοντας να προστατεύσει ένα έθνος ολόκληρο αντί για κάστρο, πάνοπλη με αποφασιστικότητα και καθήκον. Και κάπου εκεί στο κέντρο του κόσμου, εκεί που όλες οι ιστορίες ξεκινούν και τελειώνουν, υπάρχει η μορφή του Ρουστάμ να στέκεται επάνω στον Ράχς, δεν είναι πια θρύλος ούτε ο πολεμιστής των άθλων, στέκεται εκεί όρθιος μέσα στην καταιγίδα και την κοσμοχαλασιά έχοντας το βάρος τής ευθύνης να μένει όρθιος, ώστε να μην λυγίσει ποτέ κανείς.
Κλείνοντας, λοιπόν, οφείλουμε να πούμε πως το Σαχναμέ είναι η αντίσταση της μνήμης απέναντι στη λήθη. Ο Φερντοσί λέει πως ο άνθρωπος μπορεί να πεθαίνει, αλλά η μνήμη και η τιμή μένουν, και όταν μένουν αυτά ο κόσμος δεν χάνεται. Έτσι λοιπόν το Σαχναμέ δεν θα μπορούσε να περιγραφεί ως απλή λογοτεχνία, είναι περισσότερο μια πολιτισμική διατήρηση και ιστορική αυτοσυνειδησία, είναι η συλλογική μνήμη ενός έθνους που επάνω στον δικό του Ράχς, περνάει τις χιλιετίες ακμής του καλπάζοντας.
Το Σαχναμέ δεν είναι μόνο το εθνικό έπος της Περσίας, είναι μια από τις πιο συγκλονιστικές προσπάθειες της ανθρωπότητας να νικήσει τον χρόνο και την λήθη μέσω της αφήγησης και τής ζωντανής μνήμης.
Όπως όλα τα μεγάλα έπη των πολιτισμών, έτσι και ο Φερντοσί μετατρέπει την ιστορία και την μνήμη ενός έθνους σε λογοτεχνική αθανασία, σε ένα έπος που ήταν, είναι και θα είναι.
Η ζωή ίσως να μην είναι ούτε μυθολογία ούτε ιστορία, ίσως είναι η ανάγκη να συνεχίσει ο άνθρωπος να περπατά όρθιος σε καιρούς δύσκολους και σκληρούς, χωρίς να γνωρίζει εάν το βήμα του θα γίνει έπος ή θα βυθιστεί στην λήθη, αλλά παρόλα αυτά θα πρέπει να συνεχίσει να περπατά.
Και ίσως ένας παλιός ποιητής να στέκεται κάπου μακριά σε κάποια κορυφή και να χαμογελά, βλέποντας πως ένα ολόκληρο έθνος δεν άφησε τα λόγια του στο χαρτί…
تاکیس ملسوراس
دانشجوی زبان فارسی
