Τη στιγμή που η παγκόσμια ισορροπία ισχύος μετατοπίζεται ταχύτατα προς την Ασία και η Κίνα αναδεικνύεται ως η μεγαλύτερη οικονομική και τεχνολογική πρόκληση για την Ουάσιγκτον, η αμερικανική ηγεσία φαίνεται να αναλώνεται σε γεωπολιτικές συγκρούσεις που θυμίζουν περισσότερο τον 19ο ή τον 20ό αιώνα παρά τη σύνθετη πραγματικότητα του 21ου.
Στο επίκεντρο αυτής της πολιτικής βρίσκεται ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Donald Trump, ο οποίος μέσα σε λίγους μήνες προχώρησε σε μια σειρά ενεργειών που προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις διεθνώς: απείλησε να προσαρτήσει τη Γροιλανδία, πραγματοποίησε στρατιωτική επιχείρηση στη Βενεζουέλα συλλαμβάνοντας τον πρόεδρό της και μεταφέροντάς τον στη Νέα Υόρκη για δίκη ενώ παράλληλα ξεκίνησε στρατιωτική σύγκρουση με το Ιράν με στόχο την καταστροφή του πυρηνικού και πυραυλικού του προγράμματος και την ανατροπή της κυβέρνησης στην Τεχεράνη.
Οι υποστηρικτές αυτής της πολιτικής τη χαρακτηρίζουν «ισχυρή ηγεσία».
Οι επικριτές τη θεωρούν επικίνδυνη και απερίσκεπτη.
Ωστόσο, και οι δύο πλευρές συχνά παραβλέπουν ένα βαθύτερο πρόβλημα: αυτή η στρατηγική βασίζεται σε μια αντίληψη ισχύος που ανήκει σε έναν κόσμο που πλέον δεν υπάρχει.
Η παρωχημένη αντίληψη ισχύος της Ουάσιγκτον
Ο Donald Trump αντιλαμβάνεται τη διεθνή ισχύ με τρόπο που θυμίζει γεωστρατηγικούς σχεδιαστές του 19ου αιώνα υπογραμμίζει το αμερικανικό περιοδικό National Interest σε μία συγκλονιστική παραδοχή για την κινεζική γεωπολιτική ανωτερότητα.
Στο μυαλό του, η ισχύς ταυτίζεται με την κατάκτηση εδαφών, τον έλεγχο φυσικών πόρων, την επιβολή στρατιωτικής δύναμης και την εξουδετέρωση αντιπάλων καθεστώτων.
Η λογική είναι απλή και σχεδόν πρωτόγονη:
-ελέγχεις τις θαλάσσιες οδούς της Αρκτικής,
-ελέγχεις τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής,
-εξουδετερώνεις τους αντιπάλους σου με στρατιωτική ισχύ.
Κάποτε αυτή η στρατηγική είχε νόημα. Σήμερα όμως ο κόσμος έχει αλλάξει δραματικά.
Η πραγματική ισχύς στον 21ο αιώνα δεν βρίσκεται πλέον μόνο στα πεδία των μαχών.
Βρίσκεται στα εργοστάσια μικροτσίπ, στα εργαστήρια τεχνητής νοημοσύνης, στα δίκτυα πράσινης ενέργειας και στις τεχνολογικές αλυσίδες εφοδιασμού που καθορίζουν την οικονομική κυριαρχία των κρατών.
Αυτό ακριβώς είναι το σημείο όπου η αμερικανική στρατηγική δείχνει να αποτυγχάνει.
Η Κίνα παίζει μακροπρόθεσμο παιχνίδι
Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες εμπλέκονται σε στρατιωτικές περιπέτειες στη Μέση Ανατολή και στη Λατινική Αμερική, η Κίνα ακολουθεί μια εντελώς διαφορετική στρατηγική.
Το Πεκίνο δεν επενδύει κυρίως σε πολέμους, αλλά σε τεχνολογία, υποδομές και οικονομικά δίκτυα.
Μέσα από προγράμματα όπως ο σύγχρονος «Δρόμος του Μεταξιού», η Κίνα οικοδομεί έναν τεράστιο οικονομικό χώρο συνεργασίας που εκτείνεται από την Ασία έως την Αφρική και την Ευρώπη.
Ταυτόχρονα επενδύει τεράστια ποσά στην ανάπτυξη τεχνητής νοημοσύνης, ημιαγωγών και βιομηχανικής καινοτομίας.
Με άλλα λόγια, ενώ η Ουάσιγκτον συνεχίζει να ασκεί μια μορφή «διπλωματίας κανονιοφόρων», η Κίνα οικοδομεί την τεχνολογική και οικονομική αρχιτεκτονική του μέλλοντος.
Και το κάνει με υπομονή, στρατηγική συνέχεια και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
Οι χαμένες προτεραιότητες της αμερικανικής στρατηγικής
Αυτό που απουσιάζει από την πολιτική της Ουάσιγκτον είναι μια συνεκτική στρατηγική για τα πραγματικά πεδία ανταγωνισμού του 21ου αιώνα.
Η αμερικανική ισχύς τα επόμενα πενήντα χρόνια θα καθοριστεί από παράγοντες όπως:
• οι αλυσίδες εφοδιασμού ημιαγωγών
• η ανάπτυξη τεχνητής νοημοσύνης
• η βιομηχανία καθαρής ενέργειας
• η εκπαίδευση και κατάρτιση εργατικού δυναμικού
• η δημιουργία διεθνών οικονομικών συμμαχιών
Ωστόσο, αυτές οι προτεραιότητες φαίνεται να απουσιάζουν από το στρατηγικό όραμα της σημερινής αμερικανικής ηγεσίας.
Και εδώ βρίσκεται η ειρωνεία: δεν μπορείς να βομβαρδίσεις έναν αντίπαλο για να αποκτήσεις κυριαρχία στα μικροτσίπ.
Δεν μπορείς να επιβάλεις με στρατιωτική ισχύ μια ανθεκτική παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού.
Ο πόλεμος στο Ιράν ως στρατηγικός αντιπερισπασμός
Ο πόλεμος με το Ιράν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της στρατηγικής σύγχυσης.
Οι αεροπορικές επιδρομές των Ηνωμένων Πολιτειών παρουσιάστηκαν ως αποφασιστικό πλήγμα στο πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης.
Ο Donald Trump δήλωσε μάλιστα ότι το πρόγραμμα είχε «ολοκληρωτικά καταστραφεί».
Ωστόσο, λίγους μήνες αργότερα, η ίδια η αμερικανική κυβέρνηση χρησιμοποιεί την υποτιθέμενη ανασυγκρότηση του προγράμματος ως αιτιολογία για νέες επιθέσεις.
Η αντίφαση είναι προφανής.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις της αμερικανικής υπηρεσίας πληροφοριών οι επιδρομές καθυστέρησαν το πρόγραμμα «ίσως μόνο για μερικούς μήνες».
Παρόμοια εκτίμηση εξέφρασε και ο επικεφαλής της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας, ο οποίος δήλωσε ότι το Ιράν θα μπορούσε να επανεκκινήσει τον εμπλουτισμό ουρανίου «σε σύντομο χρονικό διάστημα».
Ακόμη πιο αποκαλυπτική ήταν η δήλωση του υπουργού Εξωτερικών του Ομάν, ο οποίος αποκάλυψε ότι την παραμονή της έναρξης του πολέμου υπήρχε σημαντική διπλωματική πρόοδος.
Το Ιράν είχε συμφωνήσει να περιορίσει τα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου και να δεχθεί πλήρη επιθεώρηση από τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας.
Παρόλα αυτά, οι βόμβες έπεσαν.
Το μάθημα από τη Βενεζουέλα
Η στρατιωτική επιχείρηση στη Βενεζουέλα αποτελεί ακόμη ένα παράδειγμα αυτής της προβληματικής στρατηγικής.
Παρά την επιδρομή και τη σύλληψη του προέδρου Nicolas Maduro, το πολιτικό σύστημα της χώρας παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανέπαφο.
Η αντιπρόεδρος Delcy Rodriguez ανέλαβε προσωρινά την προεδρία, ενώ η πετρελαϊκή βιομηχανία της χώρας παραμένει σε κακή κατάσταση.
Οι μεγάλες διεθνείς εταιρείες δεν έχουν ακόμη δεσμευθεί να επενδύσουν και οι ειδικοί εκτιμούν ότι θα χρειαστούν τουλάχιστον δεκαπέντε χρόνια και δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια για την πλήρη αποκατάσταση των υποδομών.
Με άλλα λόγια, η στρατιωτική επιχείρηση έγινε, αλλά το στρατηγικό αποτέλεσμα παραμένει αμφίβολο.
Το ερώτημα της επόμενης ημέρας στο Ιράν
Ακόμη πιο περίπλοκο είναι το ερώτημα του τι θα συμβεί αν τελικά καταρρεύσει το σύστημα εξουσίας του Ιράν, αν και δεν φαίνεται ένα τέτοιο ενδεχόμενο στον ορίζοντα.
Η ανατροπή ενός καθεστώτος είναι μόνο η αρχή ενός πολύ πιο δύσκολου έργου: της ανοικοδόμησης ενός κράτους.
Ο πρώην υπουργός Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών Colin Powell είχε προειδοποιήσει τον τότε πρόεδρο George W. Bush πριν από την εισβολή στο Ιράκ: «Αν το σπάσεις, σου ανήκει».
Το ίδιο ισχύει και για το Ιράν.
Σε περίπτωση κατάρρευσης του καθεστώτος, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα βρεθούν αντιμέτωπες με:
• την ανοικοδόμηση μιας χώρας 90 εκατομμυρίων ανθρώπων
• τη διαχείριση ενός διάσπαρτου πυρηνικού προγράμματος
• τον έλεγχο των Φρουρών της Επανάστασης
• τη σταθεροποίηση μιας ήδη εύθραυστης Μέσης Ανατολής
Και όλα αυτά θα απαιτήσουν τεράστιους οικονομικούς, στρατιωτικούς και διπλωματικούς πόρους.
Η γεωοικονομική πραγματικότητα του 21ου αιώνα
Το πιο κρίσιμο στοιχείο του παγκόσμιου ανταγωνισμού σήμερα είναι η γεωοικονομία.
Καμία χώρα – ούτε καν οι Ηνωμένες Πολιτείες – δεν διαθέτει μόνη της τις αλυσίδες εφοδιασμού, τις πρώτες ύλες, την τεχνολογική γνώση και τις αγορές που απαιτούνται για μια βιώσιμη οικονομία καινοτομίας.
Η επιτυχία εξαρτάται από συνεργασίες.
Η Κίνα έχει κατανοήσει αυτή τη δυναμική και έχει επενδύσει στη δημιουργία οικονομικών δικτύων συνεργασίας σε όλο τον κόσμο.
Αντίθετα, οι ενέργειες της Ουάσιγκτον – απειλές προς συμμάχους, μονομερείς στρατιωτικές ενέργειες και εμπορικές συγκρούσεις – υπονομεύουν ακριβώς τις διεθνείς σχέσεις που χρειάζεται για να παραμείνει ισχυρή.
Το πραγματικό κόστος για τους πολίτες
Οι γεωπολιτικές συγκρούσεις έχουν και ένα άμεσο οικονομικό κόστος για τους απλούς πολίτες.
Ένας πόλεμος στον Περσικό Κόλπο οδηγεί σε αύξηση των τιμών του πετρελαίου, διαταραχές στις θαλάσσιες μεταφορές και αστάθεια στις χρηματοπιστωτικές αγορές.
Οι συνέπειες εμφανίζονται άμεσα:
– ακριβότερα καύσιμα
– ακριβότερα τρόφιμα
– υψηλότερα επιτόκια δανείων
Με άλλα λόγια, οι πολίτες πληρώνουν το τίμημα των γεωπολιτικών τυχοδιωκτισμών.
Ένας διαφορετικός δρόμος
Η εναλλακτική δεν είναι η απομόνωση ή η αφέλεια. Είναι μια στρατηγική προσαρμοσμένη στον πραγματικό κόσμο του 21ου αιώνα.
Μια στρατηγική που επενδύει στην τεχνολογία, στην εκπαίδευση και στις διεθνείς συνεργασίες
Ακριβώς αυτά τα πεδία είναι εκείνα στα οποία η Κίνα έχει δώσει προτεραιότητα τα τελευταία χρόνια.
Το αποτέλεσμα είναι μια οικονομία που μετασχηματίζεται ταχύτατα και μια χώρα που αναδεικνύεται σε κεντρικό πυλώνα της παγκόσμιας ανάπτυξης.
Φαντάσματα του παρελθόντος στον 21ο αιώνα
Η σημερινή αμερικανική στρατηγική μοιάζει με μια μορφή γεωπολιτικής νοσταλγίας.
Ένα όραμα ισχύος βασισμένο σε κατακτήσεις, στρατιωτικές επιδρομές και έλεγχο φυσικών πόρων.
Όμως ο κόσμος έχει αλλάξει.
Η ισχύς στον 21ο αιώνα δεν θα καθοριστεί από το ποιος ελέγχει περισσότερα εδάφη ή πετρελαιοπηγές, αλλά από το ποιος ελέγχει την τεχνολογία, την καινοτομία και τις οικονομικές συνεργασίες.
Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η Κίνα δείχνει να έχει κατανοήσει καλύτερα τους κανόνες του παιχνιδιού.
Αντί να σπαταλά πόρους σε πολέμους χωρίς σαφές τέλος, επενδύει συστηματικά στην οικοδόμηση της οικονομικής και τεχνολογικής της ισχύος.
Και όσο η Ουάσιγκτον συνεχίζει να κυνηγά φαντάσματα του παρελθόντος, το Πεκίνο συνεχίζει αθόρυβα να χτίζει τον κόσμο του μέλλοντος.
