Η καθυστέρηση μεταθέτει στο μέλλον μια πρωτοβουλία που θα μπορούσε να οξύνει τις διαφορές με την Ελλάδα και την Κύπρο, αποφεύγοντας μια ενδεχομένως διχαστική συζήτηση ενόψει της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ που θα πραγματοποιηθεί τον επόμενο μήνα στην Άγκυρα.
Ως γνωστόν, η νομοθετική αυτή πρωτοβουλία, γνωστή στην Τουρκία ως «Νόμος της Γαλάζιας Πατρίδας», αποσκοπεί στη θεσμοθέτηση των τουρκικών θέσεων και νομικών προτύπων σχετικά με τις Αποκλειστικές Οικονομικές Ζώνες (ΑΟΖ), τα όρια της υφαλοκρηπίδας και άλλες θαλάσσιες ζώνες δικαιοδοσίας στη Μαύρη Θάλασσα, το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Τούρκοι αξιωματούχοι και σχολιαστές που πρόσκεινται στην κυβέρνηση παρουσιάζουν την πρόταση ως μια προσπάθεια ενσωμάτωσης πάγιων τουρκικών διεκδικήσεων στο εσωτερικό νομικό πλαίσιο της χώρας.
Το νομοσχέδιο αναμενόταν αρχικά να κατατεθεί στη Βουλή τον Μάιο.
Ωστόσο, Τούρκοι αξιωματούχοι αναφέρουν πλέον ότι είναι πιθανό να παραμείνει σε εκκρεμότητα τουλάχιστον έως τον Οκτώβριο, καθώς δεν εντάχθηκε στο κοινοβουλευτικό πρόγραμμα πριν από τη θερινή διακοπή των εργασιών του κοινοβουλίου.
Επισήμως, η καθυστέρηση αποδίδεται σε ζητήματα προγραμματισμού και γραφειοκρατικών διαδικασιών και όχι σε αλλαγή πολιτικής κατεύθυνσης.
Η αναβολή έρχεται σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη διπλωματική συγκυρία.
Η Τουρκία θα φιλοξενήσει τον Ιούλιο τους ηγέτες του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, τοποθετώντας τον πρόεδρο Recep Tayyip Erdogan στο επίκεντρο της συμμαχικής διπλωματίας, σε μια περίοδο που χαρακτηρίζεται από τον πόλεμο στην Ουκρανία, την αστάθεια στη Μέση Ανατολή και την αυξανόμενη αβεβαιότητα στις διατλαντικές σχέσεις.
Η αποφυγή μιας νέας εστίας έντασης με την Ελλάδα πριν από τη σύνοδο φαίνεται να συνάδει με τις άμεσες διπλωματικές προτεραιότητες της Άγκυρας.
Το νομοσχέδιο δεν έχει εγκαταλειφθεί και οι σχετικές προετοιμασίες στους τουρκικούς κρατικούς θεσμούς συνεχίζονται.
Οι αρμόδιοι αξιωματούχοι παρουσιάζουν την εξέλιξη ως μια προσωρινή αναβολή, ενώ το κοινοβούλιο επικεντρώνεται σε άλλες νομοθετικές προτεραιότητες πριν από τη θερινή διακοπή των εργασιών του.
Η διάκριση αυτή έχει σημασία, καθώς η πρόταση εξακολουθεί να διαθέτει ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα.
Το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» έχει εξελιχθεί από μια καθαρά ναυτική αντίληψη σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της τουρκικής στρατηγικής σκέψης.
Οι υποστηρικτές του το παρουσιάζουν ως πλαίσιο προστασίας των τουρκικών θαλάσσιων δικαιωμάτων και της πρόσβασης σε ενεργειακούς πόρους.
Αντίθετα, η Ελλάδα και η Κύπρος το θεωρούν άμεση αμφισβήτηση των δικών τους δικαιωμάτων και διεκδικήσεων στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Το νομοσχέδιο θα παρείχε ένα νομικό πλαίσιο για τα θαλάσσια σύνορα, τις Αποκλειστικές Οικονομικές Ζώνες και διάφορα αμφισβητούμενα γεωγραφικά χαρακτηριστικά που εδώ και χρόνια αποτελούν πηγές τριβής μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας.
Σχέδια που έχουν δει το φως της δημοσιότητας περιλαμβάνουν επίσης διατάξεις σχετικά με το νομικό καθεστώς νησιών, νησίδων και βραχονησίδων σε περιοχές που διεκδικούν και οι δύο χώρες.
Η χρονική συγκυρία της αναβολής αντανακλά ευρύτερες μεταβολές στο περιβάλλον της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής.
Τα τελευταία χρόνια η Άγκυρα έχει προχωρήσει σε εξομάλυνση των σχέσεών της με αρκετούς περιφερειακούς αντιπάλους και έχει απομακρυνθεί από ορισμένες πιο συγκρουσιακές πρακτικές διπλωματίας που χαρακτήριζαν παλαιότερες περιόδους της διακυβέρνησης Erdogan.
Παράλληλα, οι εξελίξεις στη Συρία και η μεταβολή των περιφερειακών ισορροπιών έχουν περιορίσει τη σημασία ενός από τα σημαντικότερα εξωτερικά ζητήματα που κυριαρχούσαν στην τουρκική πολιτική ατζέντα για περισσότερο από μία δεκαετία.
Στην ατζέντα Κύπρος και Ισραήλ
Ως εκ τούτου, οι διαφορές που αφορούν το Ισραήλ και το ελληνοκυπριακό ζήτημα των θαλάσσιων ζωνών συγκαταλέγονται ολοένα και περισσότερο στα εναπομείναντα θέματα εξωτερικής πολιτικής που μπορούν να προκαλέσουν έντονα εθνικιστικά αντανακλαστικά στο εσωτερικό της χώρας.
Αυτή η πολιτική διάσταση εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί η συγκεκριμένη νομοθετική πρωτοβουλία εξακολουθεί να διατηρεί τη σημασία της, παρά την αναβολή της.
Ο Recep Tayyip Erdogan έχει επανειλημμένα χρησιμοποιήσει σκληρή ρητορική σε σχέση με τις διαφορές με την Ελλάδα.
Κατά τη διάρκεια περιόδων αυξημένης έντασης, προειδοποιούσε ότι η Τουρκία θα μπορούσε να αναλάβει δράση απέναντι σε ό,τι θεωρούσε απειλή, ενώ χαρακτηριστική ήταν η δήλωσή του ότι οι τουρκικές δυνάμεις θα μπορούσαν να εμφανιστούν «ξαφνικά ένα βράδυ» — σχόλιο που ερμηνεύθηκε ευρέως ως μήνυμα προς την Ελλάδα σε μια περίοδο κλιμακούμενων διαφωνιών στο Αιγαίο.
Παράλληλα, όμως, ο Erdogan έχει δείξει ότι είναι πρόθυμος να μετριάσει τη στάση του όταν ευρύτερα διπλωματικά συμφέροντα επιβάλλουν αποκλιμάκωση.
Ενόψει της επίσκεψής του στην Αθήνα στα τέλη του 2023, εξήρε τον Έλληνα πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, τόνισε τη σημασία του διαλόγου και της συνεργασίας και υποστήριξε ότι οι διαφορές μεταξύ των δύο συμμάχων στο ΝΑΤΟ μπορούν να επιλυθούν μέσω της διπλωματίας.
Παράλληλα, αποστασιοποιήθηκε από τις ερμηνείες σύμφωνα με τις οποίες οι προηγούμενες δηλώσεις του συνιστούσαν άμεσες απειλές κατά της Ελλάδας.
Το επεισόδιο αυτό ανέδειξε ένα επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό της εξωτερικής πολιτικής του Erdogan: την υιοθέτηση εθνικιστικής ρητορικής σε περιόδους πολιτικής πίεσης, ακολουθούμενη από πραγματιστικές κινήσεις προσαρμογής όταν οι στρατηγικές συνθήκες το απαιτούν.
Το μοτίβο αυτό ενδέχεται να αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς η Τουρκία προσεγγίζει σταδιακά τον επόμενο εκλογικό της κύκλο.
Παρότι οι εθνικές εκλογές δεν αναμένονται στο άμεσο μέλλον, οι πολιτικοί σχεδιασμοί διαμορφώνουν ήδη τη μακροπρόθεσμη στρατηγική της Άγκυρας.
Η τουρκική οικονομία εξακολουθεί να παραμένει εύθραυστη, παρά τα σημάδια σταθεροποίησης.
Ο πληθωρισμός, το υψηλό κόστος ζωής και οι ανησυχίες για την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών συνεχίζουν να κυριαρχούν στη δημόσια συζήτηση.
Για τον Erdogan, οι οικονομικές αυτές πραγματικότητες συνιστούν πολιτική πρόκληση.
Ο πρόεδρος διατηρεί κυρίαρχη θέση στο τουρκικό πολιτικό σύστημα και εξακολουθεί να ασκεί εκτεταμένη επιρροή στους κρατικούς θεσμούς.
Τα τελευταία χρόνια, πολιτικοί της αντιπολίτευσης, δημοσιογράφοι και επικριτές της κυβέρνησης έχουν βρεθεί αντιμέτωποι με αυξανόμενες δικαστικές και πολιτικές πιέσεις.
Ωστόσο, οι οικονομικές συνθήκες παραμένουν ένα από τα ελάχιστα ζητήματα που μπορούν να υπερβούν τις ιδεολογικές διαχωριστικές γραμμές και να προκαλέσουν διαρκή κοινωνική δυσαρέσκεια.
Οι διαμάχες στην εξωτερική πολιτική προσφέρουν μια εναλλακτική πολιτική ατζέντα. Σε αντίθεση με τον πληθωρισμό ή την ανεργία, οι διαφορές που αφορούν ζητήματα κυριαρχίας επιτρέπουν στην κυβέρνηση να παρουσιάζεται ως υπερασπιστής των εθνικών συμφερόντων απέναντι σε εξωτερικές πιέσεις.
Η νομοθεσία για τη «Γαλάζια Πατρίδα» εντάσσεται φυσικά σε αυτό το αφήγημα, καθώς συνδυάζει ζητήματα εδαφικών δικαιωμάτων, εθνικής ταυτότητας, στρατιωτικής ισχύος και ενεργειακής ασφάλειας.
Η αναβολή του νομοσχεδίου, επομένως, δεν θα πρέπει να εκληφθεί ως ένδειξη ότι η Άγκυρα έχει εγκαταλείψει την πρωτοβουλία.
Αντίθετα, η τουρκική κυβέρνηση φαίνεται να αναμένει μια πιο ευνοϊκή συγκυρία για να την επαναφέρει.
Πιθανότατα, αρκετοί παράγοντες επηρεάζουν αυτή την επιλογή.
Ένας από αυτούς είναι η επιθυμία αποφυγής αντιπαραθέσεων ενόψει της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ, όπου η Τουρκία επιδιώκει να παρουσιαστεί ως εποικοδομητικό και αναντικατάστατο μέλος της Συμμαχίας.
Η προώθηση ενός ιδιαίτερα αμφιλεγόμενου νομοθετήματος για τα θαλάσσια ζητήματα τις εβδομάδες που προηγούνται της συνόδου θα μπορούσε να προκαλέσει ανεπιθύμητη προσοχή από συμμάχους που ήδη εκφράζουν ανησυχίες για τις εντάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Aμυντικές διαβουλεύσεις
Μια ακόμη παράμετρος είναι οι συνεχιζόμενες αμυντικές διαβουλεύσεις της Τουρκίας με Ευρωπαίους εταίρους.
Η Άγκυρα προωθεί συνομιλίες που αφορούν το γαλλοϊταλικό σύστημα αντιαεροπορικής και αντιπυραυλικής άμυνας SAMP/T, στο πλαίσιο της ευρύτερης προσπάθειάς της να ενισχύσει τις εθνικές της αμυντικές δυνατότητες στον τομέα της αεράμυνας.
Η διατήρηση παραγωγικών σχέσεων με τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις θεωρείται σημαντική τόσο για την πρόοδο αυτών των διαπραγματεύσεων όσο και για τις ευρύτερες φιλοδοξίες της Τουρκίας στον αμυντικό και βιομηχανικό τομέα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ο σημαντικότερος εμπορικός εταίρος της Τουρκίας και μία από τις βασικότερες πηγές επενδύσεων για την τουρκική οικονομία.
Παρά τις κατά καιρούς πολιτικές εντάσεις, η Άγκυρα εξακολουθεί να επιδιώκει στενότερη οικονομική συνεργασία με την Ευρώπη.
Μια παρατεταμένη αντιπαράθεση με την Ελλάδα θα μπορούσε εύκολα να επηρεάσει ευρύτερες συζητήσεις σχετικά με τις σχέσεις της Τουρκίας με την ΕΕ, σε μια περίοδο κατά την οποία η οικονομική σταθερότητα παραμένει κορυφαία κυβερνητική προτεραιότητα.
Για τον λόγο αυτό, οι Τούρκοι αξιωματούχοι φαίνεται να προσπαθούν να ισορροπήσουν μεταξύ αντικρουόμενων στόχων: αφενός να διατηρήσουν ένα δυνητικά χρήσιμο πολιτικό ζήτημα για μελλοντική αξιοποίηση και αφετέρου να αποφύγουν το άμεσο διπλωματικό κόστος.
Από την οπτική της τουρκικής κυβέρνησης, η συγκεκριμένη στρατηγική ενέχει σχετικά περιορισμένους κινδύνους.
Αναβάλλοντας, αντί να αποσύρει, το σχετικό νομοσχέδιο, η Άγκυρα μπορεί να εκπέμψει μήνυμα συνέχειας προς τα εθνικιστικά ακροατήρια, μειώνοντας ταυτόχρονα τις βραχυπρόθεσμες τριβές με συμμάχους και οικονομικούς εταίρους.
Το νομοσχέδιο μπορεί στη συνέχεια να επανέλθει προς συζήτηση εάν οι συνθήκες μεταβληθούν.
Εάν οι σχέσεις με την Ελλάδα επιδεινωθούν εκ νέου ή εάν η Άγκυρα κρίνει ότι οι εσωτερικές πολιτικές συνθήκες ευνοούν μια πιο δυναμική εξωτερική πολιτική, τότε το νομοσχέδιο για τη «Γαλάζια Πατρίδα» θα είναι ήδη έτοιμο προς ενεργοποίηση.
Μια έντονη αντίδραση από την Αθήνα θα μπορούσε μάλιστα να ενισχύσει το κυβερνητικό επιχείρημα ότι η Τουρκία υπερασπίζεται νόμιμα θαλάσσια δικαιώματα απέναντι σε εξωτερικές αντιδράσεις και πιέσεις.
Προς το παρόν, ωστόσο, ο Recep Tayyip Erdoğan φαίνεται να επικεντρώνεται σε έναν διαφορετικό στόχο: να κρατήσει ένα δυνητικά εκρηκτικό ζήτημα εκτός της διεθνούς ατζέντας μέχρι να ολοκληρωθούν η Σύνοδος Κορυφής του NATO και άλλες σημαντικές διπλωματικές προτεραιότητες.
Το νομοσχέδιο μπορεί να έχει αναβληθεί, όμως όλα δείχνουν ότι παραμένει απολύτως ενεργό στο πολιτικό παρασκήνιο.
Και καθώς η Τουρκία πλησιάζει προς τις επόμενες εκλογικές αναμετρήσεις, η πολιτική ελκυστικότητα της ανάδειξης των θαλάσσιων διαφορών σε κεντρικό ζήτημα εθνικής εκστρατείας δύσκολα θα εκλείψει.
