Πώς μπορεί ένας αλγόριθμος να αποφασίζει ποιος θα πεθάνει; Πότε ο θάνατος αμάχων μετατρέπεται σε μια αποδεκτή στατιστική παράμετρο; Και πώς μια κοινωνία συνεχίζει την καθημερινότητά της, ενώ λίγα χιλιόμετρα μακριά διαπράττονται εγκλήματα στο όνομά της;
Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που θέτουν ο Γιουβάλ Αβραάμ και η Ρέιτσελ Ζορ, οι Ισραηλινοί δημιουργοί του ντοκιμαντέρ «NAZA», το οποίο επιχειρεί να αποκαλύψει τους μηχανισμούς πίσω από τις ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Λωρίδα της Γάζας.
«Υπάρχει αυτός ο κώδικας σιωπής στην ισραηλινή κοινωνία, που λέει ότι δεν επιτρέπεται να μιλάμε για τα εγκλήματα που διαπράττονται. Δεν πιστεύω ότι η δημοσιογραφία ή ο κινηματογράφος είναι προδοσία. Πιστεύω ότι είναι καθήκον μας, ως Ισραηλινών, να ασκούμε κριτική σε όσα κάνει η κυβέρνησή μας και ο στρατός μας»
Σε εκτενή συνέντευξή τους στο podcast «Today in Focus» του Guardian, οι δύο κινηματογραφιστές μίλησαν για τις μαρτυρίες Ισραηλινών στρατιωτικών που κατέγραψαν, τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης στην επιλογή στόχων, την απανθρωποποίηση των Παλαιστινίων και τις πολιτικές αντιδράσεις που προκάλεσε η ταινία στο Ισραήλ.
Το «NAZA», που δημιουργήθηκε σε συνεργασία με τον Guardian και έχει ήδη προκαλέσει έντονες συζητήσεις διεθνώς, βασίζεται σε πολυετή δημοσιογραφική έρευνα και μαρτυρίες ανθρώπων που συμμετείχαν στις ίδιες τις στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί μια «βιομηχανία στόχων»
Ένα από τα κεντρικά ζητήματα που αναδεικνύει η ταινία είναι η χρήση του συστήματος τεχνητής νοημοσύνης Lavender από τον ισραηλινό στρατό.
Όπως εξήγησε ο Αβραάμ, μετά την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023, ο ισραηλινός στρατός επιδίωξε να εξασφαλίσει μια συνεχή ροή στρατιωτικών στόχων. Σε προηγούμενες επιχειρήσεις στη Γάζα, σύμφωνα με στρατιωτικές πηγές, οι διαθέσιμοι στόχοι κάποια στιγμή εξαντλούνταν.
«Υπάρχει ένα σημείο στην ταινία όπου οι στρατιώτες σταματούν να μιλούν για στόχους. Λένε απλώς ότι, από κάποια στιγμή και μετά, οποιοσδήποτε περνούσε μια νοητή γραμμή, είτε ήταν άνδρας, είτε γυναίκα, είτε παιδί, θα σκοτωνόταν»
Η τεχνητή νοημοσύνη προσέφερε τη δυνατότητα να ξεπεραστεί αυτό το εμπόδιο, δημιουργώντας αυτό που μία από τις πηγές χαρακτήρισε «εργοστάσιο στόχων».
Το Lavender, σύμφωνα με τις μαρτυρίες που συγκέντρωσαν οι δημοσιογράφοι, αξιολογούσε τους κατοίκους της Γάζας με βάση δεδομένα από τη χρήση των κινητών τηλεφώνων τους, αποδίδοντας βαθμολογία από το 1 έως το 100 σχετικά με την πιθανότητα σύνδεσής τους με τη Χαμάς.
Ωστόσο, η συγκεκριμένη διαδικασία δεν ήταν αλάνθαστη.
Ο Αβραάμ ανέφερε ότι, σε διαφορετικές φάσεις του πολέμου, το εκτιμώμενο ποσοστό σφάλματος κυμαινόταν μεταξύ 10% και 15%. Αυτό σήμαινε ότι άνθρωποι χωρίς συμμετοχή στη στρατιωτική πτέρυγα της Χαμάς μπορούσαν να χαρακτηριστούν ύποπτοι.
Το πρόβλημα, όμως, δεν περιοριζόταν στις λανθασμένες ταυτοποιήσεις.
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, πολλοί από όσους χαρακτηρίζονταν στόχοι βομβαρδίζονταν μέσα στα σπίτια τους, μαζί με τις οικογένειές τους.
Ο ισραηλινός στρατός υποστηρίζει ότι οι αποφάσεις για τα πλήγματα δεν λαμβάνονται αποκλειστικά από αλγορίθμους, αλλά περιλαμβάνουν ανθρώπινη αξιολόγηση. Ο Αβραάμ αναγνωρίζει την ύπαρξη ανθρώπινης συμμετοχής, αμφισβητεί όμως κατά πόσο αυτή επαρκούσε για τον ουσιαστικό έλεγχο της αρχικής επιλογής των στόχων.
Στιγμιότυπο του «NAZA»
NAZA: Όταν οι άμαχοι μετατρέπονται σε αριθμούς
Ιδιαίτερη θέση στη συνέντευξη καταλαμβάνει ο όρος «NAZA», ο οποίος χρησιμοποιείται στο ντοκιμαντέρ για να περιγράψει τον αριθμό των αμάχων που προβλέπεται ότι μπορεί να σκοτωθούν σε ένα στρατιωτικό πλήγμα.
Σύμφωνα με τον Αβραάμ, στρατιωτικές πηγές περιέγραψαν περιπτώσεις στις οποίες επιτρεπόταν ο θάνατος έως και 20 αμάχων για την εξόντωση ενός χαμηλόβαθμου μέλους της Χαμάς.
«Ένας από τους στρατιώτες περιγράφει ότι μπορούσε να ακούει ή να διαβάζει τα μηνύματα ενός 12χρονου κοριτσιού που μιλούσε με τη μητέρα του και της έλεγε ότι ο πατέρας της μόλις επέστρεψε στο σπίτι. Και αυτή ήταν η στιγμή που επέλεγαν να βομβαρδίσουν»
Για υψηλόβαθμους στόχους, οι αριθμοί μπορούσαν να είναι πολύ μεγαλύτεροι. Σε μία περίπτωση, όπως υποστήριξε, η σχετική έγκριση αφορούσε έως και 500 αμάχους.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, κατά τον ίδιο, ήταν ότι οι αριθμοί αυτοί δεν διαφοροποιούσαν παιδιά και ενηλίκους.
«Ένα μωρό μπορεί να είναι ένα NAZA», επισήμανε, εξηγώντας ότι το σύστημα αντιμετώπιζε κάθε άμαχο ως μία αριθμητική μονάδα.
Ο δημοσιογράφος συνέκρινε τη σημερινή πραγματικότητα με τον βομβαρδισμό του σπιτιού του ηγετικού στελέχους της Χαμάς Σαλάχ Σεχαντέ το 2002, όταν σκοτώθηκαν 14 άμαχοι. Τότε, το περιστατικό είχε προκαλέσει έντονες αντιδράσεις μέσα στην ισραηλινή κοινωνία.
Σήμερα, σύμφωνα με τις μαρτυρίες της ταινίας, αντίστοιχοι αριθμοί αντιμετωπίζονται ως αποδεκτοί ακόμη και για χαμηλόβαθμους υπόπτους.
Ο ισραηλινός στρατός έχει αμφισβητήσει τους αριθμούς που παρουσιάζονται στο «NAZA», συμπεριλαμβανομένης της αναφοράς στους 500 αμάχους.
«Είκοσι NAZA μπορεί να σημαίνει είκοσι παιδιά. Ένα NAZA είναι ένας άμαχος που δεν αποτελεί τον στόχο. […] Αυτές οι έννοιες της παράπλευρης απώλειας έχουν χάσει κάθε νόημα και έχουν μετατραπεί σε ένα εργαλείο που διευκολύνει και κανονικοποιεί τη μαζική δολοφονία»
«Ο μπαμπάς γύρισε σπίτι»: Η παρακολούθηση των οικογενειών
Μία από τις πιο συγκλονιστικές αποκαλύψεις αφορά το σύστημα «Where’s Daddy?», το οποίο, σύμφωνα με τις πηγές των δημιουργών, χρησιμοποιούνταν για τον εντοπισμό υπόπτων όταν επέστρεφαν στις κατοικίες τους.
Η Ρέιτσελ Ζορ περιέγραψε πώς οι στρατιωτικές υπηρεσίες μπορούσαν να παρακολουθούν επικοινωνίες μελών των οικογενειών των στόχων, ακόμη και παιδιών.
Ένας στρατιώτης, όπως ανέφερε, περιέγραψε τη δυνατότητα παρακολούθησης μηνυμάτων ενός 12χρονου κοριτσιού που ενημέρωνε τη μητέρα του ότι ο πατέρας του είχε επιστρέψει στο σπίτι.
Αυτή η πληροφορία μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να καθοριστεί η στιγμή του βομβαρδισμού.
Η Ζορ στάθηκε επίσης στις μαρτυρίες στρατιωτικών που περιέγραφαν ότι μπορούσαν να ακούν ήχους μέσα στα σπίτια πριν και μετά τις επιθέσεις: μια τηλεόραση που λειτουργούσε, ένα μωρό που έκλαιγε, τις καθημερινές συνομιλίες μιας οικογένειας.
Για την ίδια, το πιο τρομακτικό ήταν η έκταση της πληροφόρησης που διέθεταν όσοι συμμετείχαν στις επιχειρήσεις.
Η εικόνα ενός πολέμου που διεξάγεται από απόσταση, μέσα από οθόνες, δεν σήμαινε απαραίτητα ότι οι χειριστές αγνοούσαν την παρουσία αμάχων.
Στιγμιότυπο του «NAZA»
Οι πυροβολισμοί εναντίον ανθρώπων που αναζητούσαν τροφή
Πέρα από τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, το «NAZA» περιλαμβάνει μαρτυρίες για πυροβολισμούς εναντίον Παλαιστινίων κοντά σε σημεία διανομής ανθρωπιστικής βοήθειας.
Ο Αβραάμ περιέγραψε όσα του ανέφεραν στρατιώτες για ανθρώπους που έτρεχαν να προλάβουν τρόφιμα και δέχονταν πυρά όταν απομακρύνονταν από προκαθορισμένες διαδρομές.
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ελεύθεροι σκοπευτές πυροβολούσαν ανθρώπους που δεν αποτελούσαν άμεση απειλή για τους στρατιώτες.
Ο ίδιος εξήγησε ότι αυτές οι περιγραφές τον συγκλόνισαν περισσότερο ακόμη και από τις αποκαλύψεις για τα συστήματα στόχευσης.
Σε κάποιο σημείο, όπως είπε, οι στρατιώτες σταματούσαν να μιλούν για συγκεκριμένους στόχους και περιέγραφαν μια πραγματικότητα στην οποία οποιοσδήποτε περνούσε μια νοητή γραμμή μπορούσε να σκοτωθεί, ανεξάρτητα από το φύλο ή την ηλικία του.
Παιδιά Παλαιστινίων κοιτάζουν μέσα από το κάλυμμα μιας σκηνής στο σημείο όπου σημειώθηκε ισραηλινό πλήγμα εναντίον σκηνής στη Χαν Γιούνις, στο νότιο τμήμα της Λωρίδας της Γάζας, στις 12 Οκτωβρίου 2026. REUTERS/Ramadan Abed – Φωτογραφία της ημέρας
Η απανθρωποποίηση και η ευθύνη της ισραηλινής κοινωνίας
Για τους δύο δημιουργούς, οι μαρτυρίες δεν αποκαλύπτουν μόνο στρατιωτικές πρακτικές, αλλά και μια βαθύτερη διαδικασία απανθρωποποίησης.
Ο Αβραάμ υποστήριξε ότι το τραύμα και η οργή που προκάλεσαν οι επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου αξιοποιήθηκαν πολιτικά, ενισχύοντας την αντίληψη ότι δεν υπάρχουν αθώοι άμαχοι στη Γάζα.
Ωστόσο, εκτίμησε ότι οι ρίζες αυτής της στάσης βρίσκονται πολύ βαθύτερα, στις δεκαετίες κατοχής και ελέγχου των Παλαιστινίων.
«Τα εγκλήματα δεν πρέπει να δικαιολογούνται. Η δολοφονία τόσων παιδιών δεν πρέπει να δικαιολογείται. Πρέπει να σταματήσει. Και αυτό προσπαθούμε να βοηθήσουμε να συμβεί μέσα από αυτή την ταινία»
Η Ζορ εξήγησε ότι το Τελ Αβίβ λειτουργεί σχεδόν ως ξεχωριστός χαρακτήρας της ταινίας. Στις ταράτσες της πόλης πραγματοποιούνται οι συνεντεύξεις με τους στρατιωτικούς, ενώ στους δρόμους συνεχίζεται η καθημερινότητα.
Μπαρ, διαμερίσματα και άνθρωποι που διασκεδάζουν συνυπάρχουν με τη γνώση ότι, περίπου 60 χιλιόμετρα μακριά, ο πόλεμος καταστρέφει ολόκληρες κοινότητες.
«Υπήρχε η αντίληψη ότι δεν υπάρχουν αθώοι άμαχοι στη Γάζα. Ότι οι άνθρωποι εκεί αξίζουν όσα τους συμβαίνουν και ότι δεν πρέπει να μας ενδιαφέρει. Και αυτές οι αντιλήψεις επηρέασαν τη στρατιωτική πολιτική»
Οι δημιουργοί στρέφουν την κριτική τους και προς εκείνο το τμήμα της ισραηλινής κοινωνίας που αυτοπροσδιορίζεται ως φιλελεύθερο και αντιτίθεται στον Μπενιαμίν Νετανιάχου, αλλά εξακολουθεί να δικαιολογεί τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Γάζα.
Ο Αβραάμ διευκρίνισε, πάντως, ότι δεν θεωρεί ισοδύναμη την ευθύνη ενός στρατιώτη που συμμετέχει σε εγκλήματα με εκείνη ενός πολίτη που σιωπά ή αποδέχεται την επίσημη αφήγηση.
Στιγμιότυπο του «NAZA»
Οι κατηγορίες για προδοσία και ο πολιτικός πόλεμος εναντίον της ταινίας
Η διεθνής υποδοχή του «NAZA» υπήρξε ιδιαίτερα θερμή, με την ταινία να αποσπά παρατεταμένο χειροκρότημα στο Φεστιβάλ Βενετίας.
Στο Ισραήλ, αντίθετα, οι δημιουργοί βρέθηκαν αντιμέτωποι με απειλές, κατηγορίες για προδοσία και πολιτικές πιέσεις, ακόμη και με εκκλήσεις να τους αφαιρεθεί η ισραηλινή υπηκοότητα.
Ο Αβραάμ απέδωσε αυτές τις αντιδράσεις σε έναν άγραφο κοινωνικό κανόνα που απαγορεύει, ουσιαστικά, τη δημόσια αποκάλυψη εγκλημάτων του ισραηλινού στρατού, ιδιαίτερα ενώπιον ενός διεθνούς ακροατηρίου.
«Δεν πιστεύω ότι η δημοσιογραφία ή ο κινηματογράφος είναι προδοσία», τόνισε, επιμένοντας ότι η κριτική απέναντι στην κυβέρνηση και στον στρατό αποτελεί ευθύνη των πολιτών.
Παράλληλα, απέρριψε την άποψη ότι η αποκάλυψη εγκλημάτων του ισραηλινού κράτους ισοδυναμεί με αντισημιτισμό, επισημαίνοντας ότι η καταπολέμηση του αντισημιτισμού δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως επιχείρημα για τη φίμωση της δημοσιογραφικής έρευνας.
Οι δημιουργοί αναφέρθηκαν επίσης στην ευθύνη της διεθνούς κοινότητας, ιδιαίτερα των Ηνωμένων Πολιτειών και των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων, που, κατά την εκτίμησή τους, δεν άσκησαν επαρκή πίεση για να σταματήσουν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις.
«Τα εγκλήματα δεν χρειάζονται δικαιολογίες. Πρέπει να σταματήσουν»
Παρά τη διεθνή αναγνώριση, οι δύο δημιουργοί δεν αντιμετωπίζουν την ταινία ως προσωπική επιτυχία.
Η Ζορ αναγνώρισε ότι οι Παλαιστίνιοι δημοσιογράφοι έχουν καταγράψει επί χρόνια όσα συμβαίνουν στη Γάζα, συχνά διακινδυνεύοντας ή χάνοντας τη ζωή τους. Παραδέχθηκε επίσης ότι η μεγαλύτερη προσοχή που λαμβάνουν οι μαρτυρίες Ισραηλινών αντανακλά τις προκαταλήψεις της ίδιας της ισραηλινής κοινωνίας.
Αναφερόμενη και στο βραβευμένο με Όσκαρ «No Other Land», υπογράμμισε ότι η κινηματογραφική αναγνώριση δεν αρκεί από μόνη της για να μεταβάλει την πραγματικότητα.
Ο Αβραάμ, από την πλευρά του, παραδέχθηκε ότι η δημιουργία του «NAZA» τον έχει επηρεάσει βαθιά, τόσο σωματικά όσο και ψυχολογικά, χωρίς ακόμη να μπορεί να αποτιμήσει πλήρως αυτή την εμπειρία.
«Ζώντας στο Ισραήλ και γνωρίζοντας τι συμβαίνει στη Γάζα, υπάρχει αυτή η αίσθηση ότι μερικές φορές θέλεις να ουρλιάξεις. Θέλεις οι άνθρωποι τουλάχιστον να μιλήσουν γι’ αυτό. Να αναγνωρίσουν, έστω, ότι συμβαίνει»
Οι σκηνοθέτες Γιουβάλ Αμπραχάμ και Ρέιτσελ Ζορ ποζάρουν με το Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής για το «NAZA», κατά την τελετή λήξης του 83ου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, στην Ιταλία, στις 12 Σεπτεμβρίου 2026. REUTERS/Yves Herman
Οι δύο κινηματογραφιστές επιμένουν ότι ο πρωταρχικός σκοπός τους δεν είναι να καταγγείλουν απλώς όσα έχουν συμβεί, αλλά να συμβάλουν στον τερματισμό τους.
Γι’ αυτό και επέλεξαν, μετά την κινηματογραφική διανομή, να καταστήσουν το «NAZA» διαθέσιμο δωρεάν μέσω της ιστοσελίδας του Guardian.
Στην καταληκτική του τοποθέτηση, ο Αβραάμ συμπύκνωσε τη θέση του σε μια σαφή διάκριση: η αποκάλυψη εγκλημάτων δεν αποτελεί πράξη εχθρότητας απέναντι σε μια κοινωνία, αλλά προϋπόθεση για να μπορέσει αυτή να αλλάξει.
«Τα εγκλήματα δεν πρέπει να δικαιολογούνται. Η δολοφονία τόσων παιδιών δεν πρέπει να δικαιολογείται. Πρέπει να σταματήσει».
Και αυτή, όπως εξήγησε, είναι η ουσιαστική επιδίωξη του «NAZA»: να σπάσει η σιωπή γύρω από όσα συμβαίνουν στη Γάζα και να υπενθυμίσει ότι πίσω από κάθε στρατιωτικό υπολογισμό, κάθε αλγόριθμο και κάθε αριθμό βρίσκεται μια ανθρώπινη ζωή.
*Kενρική Εικόνα: Ένας άνδρας οδηγεί σκούτερ περνώντας μπροστά από γκράφιτι σε τοίχο στην Ασντόντ, στο νότιο Ισραήλ, το οποίο απεικονίζει τον Γιουβάλ Αβραάμ και τη Ρέιτσελ Σορ, σκηνοθέτες του ντοκιμαντέρ «NAZA», μαζί με τη λέξη «προδότες» στα εβραϊκά, στις 15 Σεπτεμβρίου 2026. Το «NAZA» τιμήθηκε με το Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας και βασίζεται σε ανώνυμες συνεντεύξεις με Ισραηλινούς αξιωματικούς των υπηρεσιών πληροφοριών και στρατιώτες που συμμετείχαν στον πόλεμο στη Γάζα. REUTERS/Amir Cohen
ΠΗΓΗ in.gr
