Η περιουσία του Mr. SpaceX ξεπέρασε το $1 τρισ., αλλά οι ηγέτες των ισχυρών οικονομιών μιλούν για «ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς».
Πόση ανισότητα μπορεί να αντέξει η ανθρωπότητα προτού ο πλούτος μετατραπεί σε δύναμη μεγαλύτερη από εκείνη των ίδιων των θεσμών; Την ώρα που οι ηγέτες του G7 επιχειρούν να βρουν «συνταγές» για μεγαλύτερη ανάπτυξη και για την αντιμετώπιση των ολοένα διευρυνόμενων κοινωνικών προκλήσεων, ένας και μόνο άνθρωπος συγκεντρώνει πλούτο που υπερβαίνει το ετήσιο ΑΕΠ των περισσότερων κρατών του πλανήτη. Η ανάδειξη του Ιλον Μασκ ως του πρώτου τρισεκατομμυριούχου στην Ιστορία είναι ίσως το πιο ηχηρό σύμβολο των αντιφάσεων που γεννά ο καπιταλισμός του 21ου αιώνα.
Χρειάστηκε περισσότερο από ένας αιώνας από τη Βιομηχανική Επανάσταση και την εποχή του Τζον Ντ. Ροκφέλερ, του πρώτου μεγάλης κλίμακας «μοντέρνου» μεγιστάνα της ιστορίας των ΗΠΑ, για να εμφανιστεί ο πρώτος δισεκατομμυριούχος. Χρειάστηκαν όμως μόλις λίγες δεκαετίες για να αναδειχτεί ο πρώτος τρισεκατομμυριούχος.
Το σημείο καμπής ήρθε με την πολυαναμενόμενη είσοδο της SpaceX στη Γουόλ Στριτ. Η εταιρεία όρισε την τιμή της δημόσιας προσφοράς (IPO) της στα 135 δολάρια ανά μετοχή, μία από τις μεγαλύτερες που έχουν πραγματοποιηθεί ποτέ. Μέσα σε λίγες ώρες η αποτίμηση της εταιρείας εκτινάχθηκε, παρασύροντας ανοδικά και την περιουσία του ιδρυτή της σε περίπου 1,1 τρισ. δολάρια.
Η SpaceX, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που συνοδεύουν την είσοδό της στο χρηματιστήριο, αποτιμάται κοντά στα 2 τρισ. δολάρια, με τις προβλέψεις για εκρηκτική αύξηση των εσόδων να βασίζονται κυρίως στην ανάπτυξη των δορυφορικών δικτύων και των data centers επόμενης γενιάς. Παράλληλα, το συνολικό μέγεθος της αγοράς στην οποία τοποθετείται η εταιρεία υπολογίζεται σε δεκάδες τρισεκατομμύρια, με την τεχνητή νοημοσύνη να καταλαμβάνει τη συντριπτική πλειονότητα των προσδοκιών.
Με κρατικό χρήμα
Δεν πρόκειται απλώς για την ιστορία ενός διορατικού επιχειρηματία. Είναι η ιστορία του σύγχρονου καπιταλισμού. Είναι οι μεταβολές που συντελέστηκαν στον ίδιο τον πυρήνα του οικονομικού συστήματος: η αφθονία του παγκόσμιου κεφαλαίου, η σχεδόν άνευ όρων πίστη στην τεχνολογική καινοτομία ως κινητήρια δύναμη της προόδου, η υπεροχή των χρηματιστηριακών προσδοκιών έναντι των συμβατικών δεικτών αξίας και κυρίως η στενή διαπλοκή κράτους και αγοράς.
Η εικόνα του «αυτοδημιούργητου» επιχειρηματία αποκρύπτει συχνά μια πιο σύνθετη πραγματικότητα. Η SpaceX έλαβε το 2006 επιχορήγηση 278 εκατ. δολαρίων από τη NASA για την ανάπτυξη του Falcon και της κάψουλας Dragon. Ακολούθησαν επιπλέον κρατικές ενισχύσεις και, το 2008, ένα συμβόλαιο ύψους 1,6 δισ. δολαρίων, όταν η εταιρεία βρισκόταν ένα βήμα πριν από την οικονομική κατάρρευση. Ο ίδιος ο Μασκ παραδέχτηκε αργότερα ότι χωρίς τη βοήθεια της NASA η SpaceX δεν θα είχε επιβιώσει.
Το ίδιο μοτίβο επαναλήφθηκε και στην Tesla. Το χαμηλότοκο δάνειο των 465 εκατ. δολαρίων από το αμερικανικό υπουργείο Ενέργειας, οι φορολογικές πιστώσεις για την αγορά ηλεκτρικών οχημάτων και το σύστημα εμπορίας πιστώσεων εκπομπών συνέβαλαν καθοριστικά στην επιβίωση της εταιρείας στα πρώτα δύσκολα χρόνια της.
«Η Tesla και η SpaceX δεν θα υπήρχαν αν δεν υπήρχε η κυβέρνηση» δήλωσε χαρακτηριστικά ο Ρος Γκέρμπερ, διευθύνων σύμβουλος της επενδυτικής εταιρείας Gerber Kawasaki και ένας από τους πρώτους επενδυτές της Tesla. Κατά την άποψή του, το πραγματικό λάθος του αμερικανικού κράτους ήταν ότι δεν απέκτησε μετοχικό μερίδιο στις εταιρείες που βοήθησε να σταθούν στα πόδια τους.
Επενδύσεις σε… οράματα
Ωστόσο η επιτυχία του Μασκ δεν είναι αποκλειστικά προϊόν κρατικής στήριξης. Σε μεγάλο βαθμό ο μεγιστάνας στηρίχτηκε και στην ικανότητά του να μετατρέπει μελλοντικές τεχνολογικές υποθέσεις σε επενδυτικές προσδοκίες, πείθοντας εκατομμύρια ανθρώπους να επενδύσουν όχι απλώς σε προϊόντα, αλλά σε οράματα: ηλεκτρικά αυτοκίνητα, αποικίες στον Αρη, δορυφορικά δίκτυα, τεχνητή νοημοσύνη, ανθρωποειδή ρομπότ.
Ο Νάμπιλ Αχμέντ, ανώτερος διευθυντής Οικονομικής Δικαιοσύνης της ΜΚΟ Oxfam America, έκανε λόγο για «μια νέα κορύφωση ολιγαρχίας», υποστηρίζοντας ότι η άνοδος του Μασκ στην κατηγορία των τρισεκατομμυριούχων αποτελεί σύμβολο μιας νέας «χρυσής εποχής» ανισότητας.
Και εδώ ακριβώς αναδύεται το ερώτημα που συνοδεύει κάθε σύνοδο του G7 τα τελευταία χρόνια, χωρίς όμως να βρίσκει ουσιαστική απάντηση. Οι ηγέτες των επτά ισχυρότερων οικονομιών του κόσμου επαναλαμβάνουν σταθερά τη δέσμευσή τους σε μια ανάπτυξη «χωρίς αποκλεισμούς», σε δικαιότερη φορολόγηση και σε ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής.
Στην πράξη ωστόσο οι πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση των ακραίων ανισοτήτων παραμένουν περιορισμένες. Ο παγκόσμιος ελάχιστος εταιρικός φόρος του 15% αποτέλεσε μεν μια συμβολική τομή στη διεθνή φορολογική συνεργασία, αλλά απέχει ακόμη πολύ από το να αγγίξει τον συσσωρευμένο ιδιωτικό πλούτο που παράγεται στην κορυφή της παγκόσμιας οικονομικής πυραμίδας.
Οπως χαρακτηριστικά δήλωσε στο πρακτορείο Reuters η διαδηλώτρια Πίπα Σόουτζι, που συμμετείχε σε κινητοποιήσεις κατά τη διάρκεια της συνόδου κορυφής του G7 στη Γαλλία (15-17 Ιουνίου), «πρόκειται για μια συνάντηση των πλουσίων που αποτυπώνει για ακόμη μία φορά πώς οι πλούσιοι μπορούν να γίνουν πλουσιότεροι, ενώ οι φτωχοί μένουν πίσω».
Προτάσεις που… δεν είχαν τύχη
Ο οικονομολόγος Τομά Πικετί και ο οργανισμός Global Justice Project έχουν προτείνει την επιβολή ενός παγκόσμιου φόρου στον υπερβολικά μεγάλο πλούτο, με τα έσοδα να κατευθύνονται σε ένα διεθνές «ταμείο παγκόσμιας δικαιοσύνης» για τη μείωση των ανισοτήτων. Ο οικονομολόγος Γκαμπριέλ Ζικμάν έχει προτείνει την επιβολή ετήσιου φόρου της τάξης του 2% επί της καθαρής περιουσίας των υπερπλουσίων. Μέχρι στιγμής όμως καμία από τις μεγάλες οικονομίες του πλανήτη δεν έχει δείξει πραγματική πολιτική βούληση να συγκρουστεί με ένα επίπεδο προσωπικού πλούτου που σε ορισμένες περιπτώσεις προσεγγίζει εκείνο ολόκληρων κρατών.
