του Δημήτρη Δαμασκηνού*
Το ένοπλο κίνημα που εκδηλώθηκε στην πόλη των Χανίων τη νύχτα της 28 ης
προς 29 η Ιουνίου του 1938 ήταν η «μεγαλύτερη λαϊκή εξέγερση κατά της
δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά» 1 με στόχο της αποκατάσταση της
δημοκρατίας. Στο δυτικό άκρο της Κρήτης βρήκε ευνοϊκότερες συνθήκες για
να αναπτυχθεί, γιατί κοινωνικά και πολιτικά ήταν ακόμα ζωντανή στη
συλλογική μνήμη του ντόπιου πληθυσμού η «παράδοση ανταρσίας» από τα
αλλεπάλληλα ξεσηκώματα και επαναστάσεις «ενάντια στους Βενετσιάνους,
στους Τούρκους, στον Πρίγκιπα, στους ξένους “προστάτες”». 2 Κατέδειξε τις
αδυναμίες του καθεστώτος της 4 ης Αυγούστου παρ’ όλο που την επόμενη μέρα
αυτοδιαλύθηκε επιτρέποντας στον δικτάτορα με σχετική ευκολία να το
καταστείλει.
1 Μαλαγκονιάρης, Σταύρος, «Η ένοπλη εξέγερση των Χανίων κατά της δικτατορίας
Μεταξά», Η Εφημερίδα των Συντακτών, 24/07/2021.
2 Χατζηαγγελής, Βαγγέλης, Το αντιδικτατορικό κίνημα της Κρήτης, 2 η έκδοση,
συμπληρωμένη, Ιδιωτική Έκδοση, Χανιά 1986, σελ. 37.
2
Από τη σκοπιά της πολιτικής επιστήμης σαφώς ξεπερνούσε το «βενιζελικό
πρότυπο» των προηγούμενων κινημάτων που εκδηλώθηκαν όσο ήταν ακόμα
εν ζωή, ενεργός και δραστήριος, ο αρχηγός των Φιλελευθέρων, 3 εφόσον η
επιτυχημένη έκβασή του δεν στηριζόταν πρωτίστως στο ρόλο που θα
διαδραμάτιζαν μονάδες των ενόπλων δυνάμεων που θα στασίαζαν κατά της
δικτατορικής κυβέρνησης, 4 αλλά στην ένοπλη κινητοποίηση των πολιτών.
Άλλωστε, ανάμεσα σ’ αυτούς που πήραν μέρος υπήρχαν οπαδοί της ισχυρής
τοπικά, «δημοκρατικής πτέρυγας» των Φιλελευθέρων (που τότε
εκπροσωπούνταν από τους πολιτευτές Αριστομένη Μητσοτάκη, Μανούσο
Βολουδάκη, Εμμανουήλ Μπακλατζή, τον δήμαρχο Χανίων, γιατρό Ιωάννη
Μουντάκη κ.ά.), αρκετά μέλη της «Φιλικής Εταιρίας» (που ήταν μια πλατιά
αντιφασιστική οργάνωση των Χανίων με επικεφαλής τον Β. Χατζηαγγελή)
και οι δυνάμεις της κομματικής οργάνωσης του Κ.Κ.Ε. στα Χανιά (που στις
αρχές της δεκαετίας του ’30 είχε αναπτυχθεί με επικεφαλής τον Βαγγέλη
Κτιστάκη 5 αλλά και άλλους πρωτοπόρους αγωνιστές). 6
Με αυτήν την έννοια η αντιδικτατορική εξέγερση των Χανίων ήταν μια πρώτη
εκδήλωση συνεργασίας των κομμουνιστών με αστικές δημοκρατικές
δυνάμεις με τη μορφή του «Λαϊκού Μετώπου», 7 το πρόπλασμα του οποίου
3 Αυτά -εν ολίγοις- ήταν το κίνημα της Εθνικής Άμυνας της 17 ης Αυγούστου του 1916, το
κίνημα των Πλαστήρα, Γονατά, Φωκά της 11 ης Σεπτεμβρίου 1922 έπειτα από την ήττα στο
μικρασιατικό μέτωπο και αργότερα στον μεσοπόλεμο το κίνημα του Πλαστήρα της 6 ης
Μαρτίου του 1933 και της 1 ης Μαρτίου του 1935.
4 Άλλωστε, μετά το αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα του Μαρτίου του 1935 η φιλοβασιλική
κυβέρνηση του Παναγή Τσαλδάρη είχε ήδη προχωρήσει σε μαζικές εκκαθαρίσεις
βενιζελικών και δημοκρατικών αξιωματικών και πολλές συλλήψεις σ’ ολόκληρη την
επικράτεια, με αποτέλεσμα να αλλάξει ριζικά υπέρ των βασιλικών η σύνθεση της ηγεσίας
των Ενόπλων Δυνάμεων. Με την επιβολή του καθεστώτος της 4 ης Αυγούστου
τοποθετήθηκαν ως επικεφαλής των μεγάλων στρατιωτικών μονάδων πρόσωπα της
απολύτου εμπιστοσύνης της δικτατορικής κυβέρνησης Μεταξά, με αποτέλεσμα να είναι
πλέον δύσκολη έως αδύνατη η συμμετοχή μονάδων του στρατού στην ένοπλη εξέγερση.
5 Χατζηαγγελής, Βαγγέλης, Βαγγέλης Κτιστάκης. Ο αντιφασίστας λαϊκός αγωνιστής και η
εποχή του, Ιδιωτική Έκδοση, Χανιά 1964.
6 Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται και οι Παναγιώτης Κορνάρος, Νίκος Μαριακάκης,
Γιώργης Τσιτήλος, Θρασύβουλος Καλαφατάκης, Γιώργης Πετράκης, Μανώλης Πισσαδάκης
κ.ά. (Βλ. Αγοραστάκης, Γιώργης, Οι ρίζες του Κ.Κ.Ε. στα Χανιά 1918-1940, Ιδιωτική Έκδοση,
Χανιά 1988).
7 Η γραμμή του «Λαϊκού Μετώπου» εξέφραζε την πολιτική σύμπραξη των κομμουνιστών
με αστικές δημοκρατικές δυνάμεις για την αντιμετώπιση του φασισμού. Είχε χαραχθεί ήδη
από το καλοκαίρι του 1935 από τον Γκεόργκι Δημητρόφ στο 7 ο Συνέδριο της Διεθνούς
3
υπήρχε στην πόλη ήδη από το 1934 ως «Μέτωπο Αντιφασιστικής Πάλης» 8
συγκροτημένο από τη δημοκρατική πτέρυγα των βενιζελικών και από την
κομματική οργάνωση Χανίων του Κ.Κ.Ε. μέσω της συνεργασίας της
προσωρινής Αντιφασιστικής Επιτροπής του Εργατικού Κέντρου Χανίων, η
οποία πολιτικά εξέφραζε το Κ.Κ.Ε., και του βενιζελικού συλλόγου Εφέδρων
Χανίων.
Κάλεσμα της
Προσωρινής
Επιτροπής του
«Μετώπου
Αντιφασιστικής
Πάλης» στις 22
Μαρτίου 1934
στην αίθουσα του
θεάτρου Ολύμπια.
Πώς φτάσαμε στην αντιδικτατορική εξέγερση των Χανίων;
Ο Σπύρος Λιναρδάτος χαρακτηριστικά σημειώνει:
«Η Κρήτη λόγω των αγωνιστικών παραδόσεων του λαού της, ο οποίος
στη μεγάλη του πλειοψηφία είχε δημοκρατικά – αντιμοναρχικά
αισθήματα, κάθε άλλο παρά φιλικά διακείμενη ήταν προς το καθεστώς
της 4 ης Αυγούστου. Αντίθετα, παρουσίαζε το πιο πρόσφορο έδαφος για
αντιδικτατορική πάλη… Οι απεργίες και τα αιματηρά συλλαλητήρια του
1935-1936 έδειξαν ότι το δημοκρατικό κίνημα της Κρήτης είχε και
κοινωνικό βάθος. Το αποτακτικό συγκινούσε ιδιαίτερα τους Κρητικούς.
Στην Κρήτη βρίσκονταν εκατοντάδες αξιωματικοί και υπαξιωματικοί
όλων των όπλων και των σωμάτων ασφαλείας, διωγμένοι για συμμετοχή
στο κίνημα της 1 ης Μαρτίου ή για τα βενιζελικά τους φρονήματα». 9
(Κομιντέρν) και είχε υιοθετηθεί από το Κ.Κ.Ε. στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1935, με την 4 η
Ολομέλεια της Κεντρικής του Επιτροπής.
8 [Ομάδα Σύνταξης], «Η εν Χανίοις αντιφασιστική κίνησις», Κήρυξ, Τετάρτη 28 Μαρτίου
1934, σελ. 2.
4
Στις αρχές Μαρτίου του 1937 ο Μεταξάς αποφάσισε να περιοδεύσει στην
Κρήτη μαζί με τον Γεώργιο θέλοντας να στείλει το μήνυμα, και στην υπόλοιπη
Ελλάδα, ότι η Κρήτη, δεν αποτελεί «άβατον» ούτε για τον βασιλιά μα ούτε και
για τον ίδιο. Η κυβέρνηση και το Παλάτι απέδιδαν μεγάλη σημασία στην
επίσκεψη αυτή. Όταν στις 7 Μαρτίου έφτασαν στα Χανιά στις 7.30 π.μ. με το
θωρηκτό Αβέρωφ, ο βενιζελικός δήμαρχος Ιωάννης Μουντάκης
προσφωνώντας τον βασιλιά Γεώργιο Β’, υπογράμμισε την ανάγκη να
αποκατασταθεί ο ομαλός πολιτικός βίος στη χώρα, παρατήρηση που του
στοίχισε το δημαρχιακό του αξίωμα λίγο αργότερα.
Ο Ιωάννης Μουντάκης διετέλεσε δήμαρχος Χανίων
από το 1929 και εκλεγόταν συνέχεια μέχρι τις 27
Ιούνη 1937, οπότε απολύθηκε από το καθεστώς
Μεταξά. 10
αειμνήστου Δημάρχου Ι. Κ. Μουντάκη –
Η ανδρική προσφώνησις του προς τον
βασιλέα Γεώργιον Β΄ κατά την άφιξίν
του εις τα Χανιά τον Μάρτιον του
1937», Νέα Εποχή (Χανίων),
05/11/1949.
9 Λιναρδάτος, Σπύρος, Η 4 η Αυγούστου, εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα 1966, σελ. 247.
10 Χατζηαγγελής, Βαγγέλης, «Το αντιδικτατορικό κίνημα της Κρήτης», περιοδικό
Επιθεώρηση Τέχνης, Αύγουστος 1963, Αρ. Τεύχους 104, σελ. 181.
5
Στις 21 Μάρτη του 1937, έγιναν νέες αντιδικτατορικές εκδηλώσεις στο ετήσιο
μνημόσυνο του Ελευθερίου Βενιζέλου, όπου ο δικηγόρος Ευτύχης
Παλλήκαρης ως εκπρόσωπος του Αντιδικτατορικού Μετώπου της Κρήτης
«άρχισε να εκφωνεί έναν έντονα αντιδικτατορικό και προσωπικά αντιμεταξικό
λόγο. Ο Σοφ. Βενιζέλος πήγε να τον διακόψει φωνάζοντάς του: “- Μην
τυμβωρυχείτε στον τάφο του πατρός μου! Δεν είναι κατάλληλος τόπος διά
πολιτικολογίαν”. Ο Παλλήκαρης συνέχισε τον λόγο του κάτω από τις
ζητωκραυγές του πλήθους και τα αντιδικτατορικά συνθήματα». 11
Ο Ευτύχης Παλλήκαρης,
ένας από τους
πρωτεργάτες του
Αντιδικτατορικού
Κινήματος των Χανίων το
1938, ήταν δικηγόρος από
το χωριό Στράτους Σελίνου.
Στα χρόνια της Κατοχής
υπήρξε «από τους πρώτους
επιστήμονες που
προσχώρησαν στις γραμμές
του Ε.Α.Μ. στο Ν. Χανίων». 12
Ο Αριστομένης Μητσοτάκης κατέβηκε τον Μάρτιο του 1938 στην Κρήτη 13 και
ήλθε σε επαφή με τον Β. Χατζηαγγελή της «Φιλικής Εταιρίας», με τον Ι.
Μουντάκη και με τον εκπρόσωπο της κομμουνιστικής οργάνωσης Βαγγέλη
Κτιστάκη στο ξενοδοχείο «Μινέρβα» στο λιμάνι. Τότε άρχισε να σχεδιάζεται
η οργάνωση ένοπλου κινήματος στην Κρήτη, για το οποίο ο Γρ. Δαφνής
αποκάλυψε πως είχε εκπονηθεί από τον βενιζελικό στρατηγό Αχιλλέα
Πρωτοσύγγελο.
11 Μπιωτάκης, Μιχάλης, «Η 4 η Αυγούστου – Το κίνημα της Κρήτης», Αυγή, 19 Απριλίου – 1
Μαΐου1955.
12 Ηλιάκης, Λευτέρης Ι., Η Αντίσταση στο Ν. Χανίων, Ιδιωτική Έκδοση, Χανιά 2003, σελ. 178.
13 Ήταν παλιός πολιτευτής Χανίων και ανιψιός του Ελευθερίου Βενιζέλου. Είχε διατελέσει
υπουργός στην κυβέρνηση Παπαναστασίου και από πολύ νωρίς είχε έρθει σε διαφωνία με
τον Βενιζέλο. Είχε εκπροσωπήσει το Νομό Χανίων στη Γερουσία και στη Βουλή. Γενικά,
ήταν άνθρωπος με επιρροή.
6
Ο Αρ. Μητσοτάκης, χωρίς φυσικά να γνωρίζει ότι ο Πρωτοσύγγελος και οι
συνεργάτες του τελούσαν υπό στενή παρακολούθηση από την Ασφάλεια του
Κ. Μανιαδάκη, διαβεβαίωνε τους άλλους δημοκρατικούς παράγοντες ότι «η
πυρκαγιά της Κρήτης θα εξαπλούτο ταχέως εις ολόκληρον την Ελλάδα». Έτσι,
πείστηκαν και οι πιο διστακτικοί, όπως ο Βολουδάκης, και προσχώρησαν στο
κίνημα, ενώ ειδοποιήθηκε να προετοιμαστεί και ο στρατηγός Μάντακας.
Εν τω μεταξύ στην πρωτεύουσα έγιναν δεκάδες συλλήψεις ανώτερων και
ανώτατων στελεχών του Κ.Κ.Ε. Οι συλλήψεις των πολιτικών αρχηγών, η
ανακάλυψη της στρατιωτικής αντιδικτατορικής οργάνωσης Τσαγγαρίδη-
Ματάλα και η εκτόπιση ορισμένων πολιτικών που κρατούσαν τις επαφές με
τους στρατιωτικούς δυσκόλεψαν τις προετοιμασίες σε πανελλαδική κλίμακα.
Λίγες μέρες μετά το Πάσχα κατέβηκε στην Κρήτη ως εκπρόσωπος του Κ.Κ.Ε.
και επικεφαλής της εκεί κομμουνιστικής οργάνωσης ο Μάρκος Βαφειάδης, ο
οποίος και μετέφερε εντολή του Π.Γ. να φύγουν για την Αθήνα οι Βαγγέλης
Κτιστάκης και Θόδωρος Παπάζογλου (Πάγκαλος), που ήταν γραμματέας της
περιοχής Κρήτης μετά τη σύλληψη του Παναγιώτη Κορνάρου. Οι
προετοιμασίες για την εξέγερση στην Κρήτη συνεχίστηκαν. 14 Γράφει στα
απομνημονεύματά του ο Μάρκος Βαφειάδης:
«Τον Απρίλη του 1938 πραγματοποιήθηκε σύσκεψη στα Χανιά με τη
συμμετοχή του Αρ. Μητσοτάκη, αρχηγού της "αριστεράς" των
Φιλελευθέρων, Ιωάν. Μουντάκη Δημάρχου Χανίων και του
αντιπροσώπου της Κ.Ο. Κρήτης Μ. Βαφειάδη… Η σύσκεψη διαπιστώνει
την ανάγκη συντονισμού του λαϊκού αντιδικτατορικού αγώνα και, με
προτεραιότητα τον ένοπλο, αποφασίζει και υπογράφει συμφωνία που θα
περιλάβει τους εξής όρους: 1) Ανατροπή της δικτατορίας. 2) Σχηματισμός
αντιδικτατορικής κυβέρνησης απ’ όλα τα κόμματα της Βουλής που
διέλυσε η δικτατορία και εκλογές με αναλογική. 3) Επαναφορά των
απότακτων δημοκρατικών αξιωματικών, κατάργηση του ιδιωνύμου, του
θεσμού της εξορίας, των αντιδημοκρατικών νόμων της δικτατορίας». 15
14 Λιναρδάτος, Σπύρος, Η 4 η Αυγούστου, ό.π., σελ. 326.
15 Βαφειάδης, Μάρκος, Απομνημονεύματα, εκδόσεις Δίφρος, Αθήνα 1984, τόμος 1 ος , σελ.
276.
7
Βαγγέλης Κτιστάκης Βαγγέλης Χατζηαγγελής Μάρκος Βαφειάδης
Η απόφαση ήταν το κίνημα να γίνει τη νύχτα του Μεγάλου Σαββάτου. Η
πραγματοποίηση του, όμως, αναβλήθηκε τελευταία στιγμή και ο Μητσοτάκης
αναγκάστηκε να γυρίσει στην Αθήνα, αφού οι κινήσεις του είχαν γίνει
αντιληπτές από την Ασφάλεια. Η εξέγερση αποφασίστηκε ν’ αναβληθεί για το
καλοκαίρι.
Η εκδήλωση της εξέγερσης
Στις 25 Ιουλίου έγινε η συνεδρίαση της Αντιδικτατορικής Επιτροπής, στην
οποία αποφασίστηκε η εξέγερση των Χανίων να εκδηλωθεί τη νύχτα της 28 ης
προς την 29 η Ιουλίου ως αρχή ενός ευρύτερου επαναστατικού σχεδίου που
καταστρώθηκε στην Αθήνα από αντιδικτατορικά στοιχεία, μεταξύ των
οποίων ηγετική θέση είχε ο τότε διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Εμμ.
Τσουδερός που μυστικά την χρηματοδότησε.
Όπως αναφέρει ο Μάρκος Βαφειάδης «…την καθορισμένη μέρα και μέχρι τις
12-1 η ώρα τα μεσάνυχτα, στους ελαιώνες είχαν συγκεντρωθεί πάνω από 400
ένοπλοι και πολλοί άοπλοι». Μόλις δόθηκε το σύνθημα, καταλήφθηκε εξ
εφόδου το Στρατόπεδο του 14 ου Συντάγματος χωρίς να υπάρξουν θύματα, και
έπειτα το Τηλεγραφείο, η Γενική Διοίκηση, τα γραφεία της Διοίκησης
Χωροφυλακής, της Μεραρχίας, της Ασφάλειας και τα Αστυνομικά τμήματα. Ο
επαναστατημένος λαός έπιασε τις αποθήκες του Συντάγματος και οι άοπλοι
οπλίστηκαν. 16 Ο Β. Χατζηαγγελής αφηγείται: «Τρία λεπτά όλα κι όλα ήταν
αρκετά. Αυτό ήταν, τρία λεπτά. Θρίαμβος. Η στρατώνα γεμίζει λαό. Οι αποθήκες
16 Λιναρδάτος, Σπύρος, Η 4 η Αυγούστου, ό.π., σελ. 334.
8
σπάζουν. Οι άοπλοι παρατούν τις κατσούνες και τα σπαθοράβδια,
οπλίζονται…». 17 Από τις στρατιωτικές αποθήκες τουλάχιστον 800 κοντά
μάνλιχερ και χιλιάδες σφαίρες πέρασαν στα χέρια του λαού που ξεχύθηκε
στους δρόμους και πανηγύριζε, ενώ οι καμπάνες των εκκλησιών χτυπούσαν
χαρμόσυνα και νέοι ένοπλοι έμπαιναν συνεχώς στην πόλη από την ύπαιθρο. 18
Η πίσω πλευρά των
Ιταλικών Στρατώνων
που το 1938
στέγαζαν το
Στρατόπεδο του 14 ου
Συντάγματος
(φωτογραφία του
Περικλή
Παπαχατζιδάκη).
Αλλά η Επαναστατική Επιτροπή δεν ήταν σε θέση να αξιοποιήσει τον
δημοκρατικό ενθουσιασμό και τη μαχητικότητα του λαού. Σ’ ολόκληρη την
υπόλοιπη Κρήτη κανένας δεν είχε κινηθεί. Ο Μητσοτάκης κ’ οι άλλοι ηγέτες
του κινήματος δεν είχαν πάρει κανένα μέτρο για συντονισμένη δράση με
άλλους νομούς. 19
Στις 10 το πρωί συγκεντρώθηκαν στα γραφεία της Γενικής Διοίκησης οι
ηγέτες των κομματικών οργανώσεων και της Επαναστατικής Επιτροπής. Ο
Μητσοτάκης είχε έτοιμο το διάγγελμα που το απηύθυνε προς τον βασιλιά, τις
ένοπλες δυνάμεις και τον Ελληνικό Λαό ζητώντας «την αποκατάστασιν του
κράτους του νόμου και των λαϊκών ελευθεριών και τον σχηματισμόν
Κυβερνήσεως Εθνικής Σωτηρίας εκ των αρίστων Ελλήνων, αδιακρίτως
πολιτικών παρατάξεων, προς αντιμετώπισιν των αμεσοτάτων εσωτερικών και
εξωτερικών κινδύνων, τους οποίους διατρέχει η χώρα μας και διά την
δημιουργίαν μιας νέας Ελλάδος, πράγματι ηνωμένης ψυχικώς και ικανής να
17 Χατζηαγγελής, Βαγγέλης, Το αντιδικτατορικό κίνημα της Κρήτης, ό.π., σελ. 52.
18 Λιναρδάτος, Σπύρος, Η 4 η Αυγούστου, ό.π., σελ. 334-335.
19 Λιναρδάτος, Σπύρος, Η 4 η Αυγούστου, ό.π., σελ. 335.
9
αντιμετωπίση με σθένος και φρόνησιν τας δυσκόλους στιγμάς, που διέρχεται η
ανθρωπότης». Μερικοί υποστήριξαν ότι δεν έπρεπε να απευθυνθούν στον
βασιλιά που ήταν ο κύριος υπεύθυνος για τη δικτατορία. Τελικά όμως
υποχώρησαν στην επιμονή του Μητσοτάκη. 20
Το πρωί της Παρασκευής 29 Ιουλίου στις 11 π.μ. έγινε λαϊκή συγκέντρωση
στην Πλατεία Σιντριβανιού. Μίλησε ο Αριστ. Μητσοτάκης, ο οποίος είπε ότι
«… μέχρι της στιγμής είμεθα μόνοι, περιμένουμε όμως ότι συντόμως θα μας
ακολουθήσουν και άλλες περιοχές. Πηγαίνετε στα σπίτια σας να φάτε και
έπειτα θα ετοιμασθούμε, να κάνουμε επιστράτευση και θα πάμε να
καταλάβουμε το Ρέθυμνο και το Ηράκλειο».
Φωτογραφία του συλλαλητηρίου στην πλατεία Σιντριβανιού των Χανίων, στο οποίο
πήραν μέρος χιλιάδες λαού (29/08/1938).
Ο λόγος του πάγωσε τον κόσμο, του έριξε το ηθικό, τον έκαμε να δει την
απομόνωση στην οποία βρισκόταν το κίνημα. Οι επαναστάτες διαλύθηκαν
μουδιασμένοι. 21
20 Λιναρδάτος, Σπύρος, Η 4 η Αυγούστου, ό.π., σελ. 335.
21 Λιναρδάτος, Σπύρος, Η 4 η Αυγούστου, ό.π., σελ. 336-337.
10
Φωτογραφία του συλλαλητηρίου στην πλατεία Σιντριβανιού των Χανίων, στο οποίο πήραν
μέρος χιλιάδες λαού (29/08/1938).
Προς το τέλος μάλιστα του συλλαλητηρίου δύο αεροπλάνα έριξαν στην πόλη
μια προκήρυξη του δικτάτορα Μεταξά ο οποίος δήλωνε αποφασισμένος να
πατάξει «τους στασιαστάς διά παντός μέσου», ενημερώνοντας ταυτοχρόνως
ότι «παντού της Ελλάδος επικρατεί απόλυτος τάξις και ησυχία».
Το κίνημα ουσιαστικά είχε αυτοδιαλυθεί. Ωστόσο, εναντίον των εξεγερμένων
τις επόμενες κρίσιμες ώρες κινήθηκαν ισχυρές δυνάμεις. Περίπολοι γέμισαν
τους δρόμους και άρχιζαν να αφοπλίζουν όσους ενόπλους συμμετείχαν σ’
αυτό. Όπως σημειώνει και ο Μιχάλης Μπιωτάκης «σοβαρή οργανωμένη
αντίσταση δεν παρουσιάσθηκε. Μόνο στην πλατεία Σαντριβανίου έγινε
αυθόρμητη η αντίσταση αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Μια συμπλοκή έγινε μπροστά
στα γραφεία της Μεραρχίας, με αποτέλεσμα τον φόνο του επαναστάτη
Κουρινάκη και τον τραυματισμό των χωροφυλάκων Δασκαλάκη, Καλλεργάκη
και Μουτσικάκη». Στις 12.50 το μεσημέρι ο Σφακιανάκης τηλεγραφούσε στην
11
Κυβέρνηση: «Η Γενική Διοίκησις, το Σύνταγμα και τα λοιπά δημόσια
καταστήματα ανακατελήφθησαν. Οι στασιασταί διελύθησαν».
Η προκήρυξη του δικτάτορα Μεταξά που
κυκλοφόρησε την 29 η Ιουλίου 1938.
κίνημα και το άδοξον τέλος του. Το κράτος
του νόμου απεκατεστάθη τελείως. Η
χθεσινή αποθέωσις του υπουργού κ.
Σφακιανάκη και κ. Ιππολύτου», Βήμα του
Λαού (Χανίων), 31/07/1938, σελ. 4.
Ο δικτάτορας, ωστόσο, είχε ανησυχήσει. Μόλις έλαβε τη συγκατάθεση του
βασιλιά να καταπνίξει την εξέγερση των Χανίων συνέλαβε προληπτικά
εκατοντάδες δημοκρατικούς πολίτες στην Αθήνα, τον Πειραιά και αλλού και
διέταξε γενική επιφυλακή στα σώματα ασφαλείας και το στρατό. 22 Αμέσως
απέστειλε για την Κρήτη ένα αντιτορπιλικό και το επιταγμένο επιβατηγό
«Πολικός», στο οποίο επιβιβάστηκε διλοχία πεζικού και δύναμη
Χωροφυλακής, την ίδια στιγμή που ο δοτός Υπουργός και Γενικός Διοικητής
22 Λιναρδάτος, Σπύρος, Η 4 η Αυγούστου, ό.π., σελ. 342-343.
12
Κρήτης Σφακιανάκης κήρυσσε την περιφέρεια του Νομού Χανίων σε
κατάσταση πολιορκίας και ο στρατηγός Τσολάκογλου αναλάμβανε
στρατιωτικός διοικητής Κρήτης.
Γ.Α.Κ.-Ι.Α.Κ., 17/8/1938, Ο Στρατιωτικός
Διοικητής Χανίων απαγορεύει τη
λειτουργία καταστημάτων και
κυκλοφορία αυτοκινήτων μετά τις 10 το
βράδυ, συλλογή Νικόλαου Κουκουλάκη για
το «Αντιμεταξικό Κίνημα Χανίων», Α.Β.Ε.
275, έγγραφο 22.
Ο τότε πρωθυπουργός της κατοχικής
κυβέρνησης, Γεώργιος Τσολάκογλου, τον
Αύγουστο του 1942, επισκέφθηκε την
Κρήτη και κατέθεσε στεφάνι στο
γερμανικό πολεμικό μνημείο, για να
αποτίσει φόρο τιμής στους πεσόντες Ναζί
κατά τη Μάχη της Κρήτης. 23
23 Ο στρατηγός Τσολάκογλου την 21 η Απριλίου του 1941 υπέγραψε ως διοικητής της
Ελληνικής Στρατιάς Ηπείρου και Μακεδονίας την άνευ όρων παράδοση του ελληνικού
στρατού στα χιτλερικά στρατεύματα που είχαν εισβάλει στην Ελλάδα και στις 30 Απριλίου
1941 έγινε ο πρώτος (δωσίλογος) πρωθυπουργός στην κατακτημένη χώρα. Η
φωτογραφία προέρχεται από το βιβλίο του Βάσου Μαθιόπουλου, Εικόνες Κατοχής.
Φωτογραφικές μαρτυρίες από τα Γερμανικά Αρχεία για την ηρωική αντίσταση του
ελληνικού λαού, εκδόσεις Ερμής, Αθήνα 2006.
13
Πάνω από έναν μήνα οι στήλες των εφημερίδων γέμιζαν από τέτοια
«ψηφίσματα αποδοκιμασίας» που χαρακτήριζαν τους επαναστάτες
«δολοφόνους», «ταραξίας», «προδότας», «αισχρούς», «βδελυρούς» και το
κίνημα «εθνοκτόνον», «ανόσιον» κ.λπ.
Ο ίδιος ο δικτάτορας σε συζήτηση του με τον Άγγλο πρεσβευτή στην Αθήνα
Sir S. Waterlow υποστήριξε ότι το κίνημα των Χανίων οργανώθηκε από
περιορισμένες ομάδες που χρηματοδοτούνταν από πολιτικούς αντιπάλους
του καθεστώτος εγκατεστημένους στο Παρίσι με κοινό στόχο την προώθηση
του στρατηγού Νικολάου Πλαστήρα ως διαδόχου του καθεστώτος. 24 Αυτή την
ερμηνεία που προσφερόταν κυρίως για εσωτερική πολιτική κατανάλωση, για
τη συσπείρωση δηλαδή της αντιβενιζελικής βάσης των υποστηρικτών του
καθεστώτος, ανέλαβε να εκλαϊκεύσει στην Καθημερινή ο Γ. Α. Βλάχος.
Αντίθετα, όταν ο Sir S. Waterlow λίγες ημέρες αργότερα συνομίλησε
εμπιστευτικά με τον Εμμανουήλ Τσουδερό, ο τελευταίος αμφισβήτησε την
εκδοχή του Ι. Μεταξά. Σύμφωνα με τον Τσουδερό, το κίνημα δεν οργανώθηκε
ούτε από τοπικούς παράγοντες ούτε από κύκλους του Παρισιού, αλλά
αποτελούσε μέρος ενός συντονισμένου σχεδίου πολιτικών της Αθήνας,
βενιζελικών και βασιλικών, που επιδίωκαν την αποκατάσταση της
κοινοβουλευτικής ζωής και του Συντάγματος του 1911, ασκώντας πίεση στον
βασιλιά να απομακρύνει τον Μεταξά. Το σχέδιο δεν ήταν αντιμοναρχικό ούτε
απέβλεπε στην ανάδειξη του Νικολάου Πλαστήρα ως νέου δικτάτορα, ενώ δεν
προοριζόταν να λάβει ένοπλη μορφή· η ένοπλη δράση στην Κρήτη θεωρήθηκε
πρωτοβουλία των τοπικών παραγόντων. Ο Τσουδερός απέδωσε την
αποτυχία του εγχειρήματος στην αδυναμία των οργανωτών στην Αθήνα και
σε άλλες πόλεις να πραγματοποιήσουν τις προγραμματισμένες
κινητοποιήσεις, με αποτέλεσμα οι Κρητικοί να μείνουν απομονωμένοι.
Παράλληλα, απέρριψε κατηγορηματικά οποιαδήποτε ανάμειξη της
οικογένειας του Ελευθερίου Βενιζέλου στη χρηματοδότηση ή την οργάνωση
του κινήματος. 25
Από την άλλη πλευρά, η Στρατιωτική Διοίκηση Κρήτης σε συνεργασία με τη
Χωροφυλακή κατέβαλαν συντονισμένες προσπάθειες για τον αφοπλισμό του
λαού. Παράλληλα η καταστολή προσέλαβε ενδημικό χαρακτήρα. Στην ίδια
την πόλη των Χανίων, η ύπαιθρος και ιδιαίτερα τα γύρω χωριά γέμισαν από
24 F.O. 371/22370, R. 6795, 5 Αυγούστου 1938.
25 F.O. 371/22370, R. 7087, 19 Αυγ. 1938.
14
φυγόδικους. Σημειώθηκαν εκατοντάδες συλλήψεις και κακοποιήσεις
δημοκρατικών πολιτών. Αρκετοί από αυτούς στοιβάχτηκαν στις φυλακές
Ιτζεδίν και στα κρατητήρια, πριν οδηγηθούν στα έκτακτα Στρατοδικεία με
την κατηγορία ότι διέγειραν εμφύλιο πόλεμο, αποπειράθηκαν να συλλάβουν
στρατιωτικούς, είχαν σκοπό να προκαλέσουν ανθρωποκτονίες, τραυμάτισαν
χωροφύλακες, αφαίρεσαν όπλα κ.ο.κ.
Οι κατηγορούμενοι χωρίστηκαν σε τέσσερις σειρές, ενώ ξεχωριστά έγινε η
δίκη 8 αξιωματικών και 6 υπαξιωματικών και οπλιτών «οίτινες
κατηγορούνται επί παραβάσει καθήκοντος και επ’ ολιγωρία, εκδηλωθείση κατά
το κίνημα της 29 ης Ιουλίου». 26 Σε θάνατο καταδικάστηκαν οι φυγόδικοι ηγέτες
της αντιδικτατορικής εξέγερσης, δηλαδή οι Αρ. Μητσοτάκης, Ιωάν.
Μουντάκης, Μαν. Βολουδάκης και Εμμ. Μπακλατζής, ενώ σε 129 τουλάχιστον
άτομα επιβλήθηκαν διάφορες ποινές κάθειρξης και φυλάκισης.
Χανιώτες κρατούμενοι στις φυλακές της Πύλου στις 08/01/1939. Από τα αριστερά προς τα
δεξιά διακρίνονται ο Σταύρος Χριστοδουλάκης, ο Μανόλης Τσιτσιρίδης και ο Πέτρος
Μανιουδάκης. (προσωπικό αρχείο της οικογένειας Τσιτσιρίδη).
26 [Ομάδα Σύνταξης], «Η δίκη εις το Στρατοδικείον των κατηγορουμένων αξιωματικών»,
Έρευνα (Χανίων), 08/09/1938, σελ. 4.
15
Χανιώτες κρατούμενοι στις φυλακές της Πύλου το 1939. Μεταξύ αυτών με το σακάκι και
τις χειροπέδες διακρίνεται ο Γεώργιος Κοτζαμάνης (οικογ. συλλογή Γιώργου Κοτζαμάνη). 27
27 Συλλογικό έργο, Η Αλίβρεκτος Νέα Χώρα, εκδόσεις Δήμου Χανίων, Χανιά 2012, σελ. 163.
16
Η διαφυγή των ηγετών στην Κύπρο
Στα τέλη Αυγούστου, οι ηγέτες του κινήματος, εκτός από τον Μάντακα, είχαν
συγκεντρωθεί στο Κάμπους Κεραμιών (στα ριζά των Λευκών Ορέων). Κατά
τα μέσα του Σεπτέμβρη υποχρεώθηκαν να το εγκαταλείψουν και ανέβηκαν
στο βουνό, πάνω από το χωριό Μαδερό, γιατί ειδοποιήθηκαν πως φάνηκε
στρατός με μεταγωγικά και πολυβόλα. Και εκεί, όμως, ένα νέο επεισόδιο με
ένα απόσπασμα χωροφυλακής έθεσε άμεσα το θέμα ν’ αλλάξουν θέσεις.
Κατευθύνθηκαν προς τα Σφακιά βρίσκοντας κατάλυμα στο σπήλαιο του
Καταστρωμένου πάνω από το Οροπέδιο Ασκύφου Σφακίων.
Και εκεί ο Βολουδάκης επέμενε στην άποψη που είχε εκφράσει όταν
βρίσκονταν ακόμα στους Κάμπους ότι δεν ήταν δυνατή οποιαδήποτε
συνέχιση της δράσης. Κάτω από την πίεση όμως των άλλων μελών της
Επαναστατικής Επιτροπής δέχτηκε να καταρτιστεί σχέδιο για νέα εξέγερση.
Ο Βαγγέλης Χατζηαγγελής, που σαν το νεότερο μέλος της Επιτροπής
εκτελούσε χρέη γραμματέα, γράφει: 28 «Κάθησα κ’ έγραψα τη συμφωνία, την
υπογράψαμε (…). Η ημερομηνία της επανάστασης, 16 του Οχτώβρη.
Ταυτόχρονο ξεκίνημα απ’ όλες τις επαρχίες με κατεύθυνση τα Χανιά. Γενική
κινητοποίηση και εξέγερση του λαού». 29
Ο Βολουδάκης όμως συνέχιζε τις επαφές του με τους εκπροσώπους του
Γενικού Διοικητή Σφακιανάκη που ακολουθούσε τις οδηγίες του πανίσχυρου
υφυπουργού Ασφαλείας και έμπιστου του Μεταξά, Κωνσταντίνου
Μανιαδάκη. 30 Συζητούσε μαζί τους τους όρους για να εγκαταλείψουν οι
φυγόδικοι ηγέτες τον αγώνα και να φύγουν από την Κρήτη 31 με τον όρο να
μην ξαναγυρίσουν πίσω. Αφού κατέληξε σε συμφωνία, ειδοποίησε τους
άλλους ότι «το Ρέθυμνο και το Ηράκλειο αρνούνται να κινηθούν» και ότι όλοι
είναι σύμφωνοι να φύγουν για την Αίγυπτο. Στην υπόθεση είχαν αναμιχθεί
και Άγγλοι πράκτορες και το προξενείο Ηρακλείου, προσφέροντας μια
αξιόπιστη διέξοδο διαφυγής στους ηγέτες της αντιδικτατορικής εξέγερσης, οι
28 Λιναρδάτος, Σπύρος, Η 4 η Αυγούστου, ό.π., σελ. 355.
29 Χατζηαγγελής Βαγγέλης, Το αντιδικτατορικό κίνημα της Κρήτης, ό.π., σελ. 80-81.
30 Παπαπολυβίου, Πέτρος, «Οι Κρήτες φυγάδες στην Κύπρο (1938-1944). Μια ιδιάζουσα
περίπτωση πολιτικής προσφυγιάς και αυτοεξορίας», Δ΄ Επιστημονικό Συμπόσιο
Πισσουρίου. Μετανάστευση-Προσφυγιά-Εξορία και Μ.Μ.Ε., εκδόσεις Κώστας Επιφανίου,
Λευκωσία 2024, σελ. 27.
31 Χατζηαγγελής, Βαγγέλης, Το αντιδικτατορικό κίνημα της Κρήτης, ό.π., σελ. 110-113.
17
οποίοι στην πλειοψηφία τους προέρχονταν από τον βενιζελικό δημοκρατικό
χώρο και στα ζητήματα της εξωτερικής πολιτικής είχαν έναν σαφέστατο
φιλοαγγλικό προσανατολισμό.
Η αναχώρηση έγινε στις 20 Οκτωβρίου από τους Κομιτάδες των Σφακίων.
Στο καΐκι επιβιβάστηκαν οι Αρ. Μητσοτάκης, Ι. Μουντάκης, Μαν. Βολουδάκης,
Εμ. Μπακλατζής, Σταύρος Παπαδοκωνσταντάκης, Ρούσος Τσιγγουνάκης,
Ιωάννης Σιμιτόπουλος, Ηρακλής Μπριλλάκης, Εμμ. Κοτζάμπασης, Βαγ.
Χατζηαγγελής και Στυλιανουδάκης. Ο τελευταίος δεν είχε καταδικασθεί,
μετάνιωσε και γύρισε στην Κρήτη με το ίδιο καΐκι. 32 Ο Εμμ. Μάντακας δεν
ακολούθησε και παρέμεινε στα βουνά.
«Ο στρατηγός ΜΑΝΤΑΚΑΣ κατά το 1938-39:
Καταδικασμένος σε ισόβια δεσμά για τη
συμμετοχή του στο Κίνημα του 1938 και
διωκόμενος από τη Δικτατορία, ζούσε
παράνομος στα Λευκά Όρη της Κρήτης». 33
32 Χατζηαγγελής, Βαγγέλης, Το αντιδικτατορικό κίνημα της Κρήτης, ό.π., σελ. 86.
33 Μπιωτάκης, Μιχάλης, «Η 4 η Αυγούστου – Το κίνημα της Κρήτης», Αυγή, φ. 757, 10 (12 ο )
μέρος, 19 Απριλίου – 1 Μαΐου1955.
18
Το Κ.Κ.Ε. ήταν αντίθετο με την εγκατάλειψη της Κρήτης από τους ηγέτες της
εξέγερσης του Ιουλίου. Τη χαρακτήριζε, όμως, ως συνθηκολόγηση της
δικτατορίας, σημειώνοντας πως δείχνει «τον φόβο και την αγωνία της
μπροστά στον κίνδυνο να επεκταθεί το αντιδικτατορικό κίνημα της Κρήτης και
στην άλλη Ελλάδα». 34
Οι φυγάδες αποβιβάστηκαν από την ψαρότρατα «Άγιος Γεώργιος Ηράκλειον»
στις ακτές του Ακάμα, στην περιοχή των «Λουτρών της Αφροδίτης» (τότε,
τοποθεσία «Δυο Ποταμών» ή «Ποταμοί Τσιφλίκ») στην Αγγλοκρατούμενη
τότε Κύπρο. Όλοι επέστρεψαν στην Ελλάδα μετά την Απελευθέρωση εκτός
από τον Αρ. Μητσοτάκη που το 1943 «προσβλήθηκε από την επάρατη νόσο
και ύστερα από ολιγοήμερη νοσηλεία απεβίωσε στο Γενικό Νοσοκομείο
Λευκωσίας στα 59 του χρόνια, στις 29 Οκτωβρίου 1943, ακριβώς πέντε χρόνια
από την άφιξη των εξορίστων στην Πάφο». 35
Πρώτη μέρα στην Κύπρο (26/10/1938)
έξω από την αστυνομία της πόλης
Χατζηαγγελής, Βαγγέλης, Το
αντιδικτατορικό κίνημα της Κρήτης, ό.π.,
34 Λιναρδάτος, Σπύρος, Η 4 η Αυγούστου, ό.π., σελ. 362-363.
35 Παπαπολυβίου, Πέτρος, «Κρήτες φυγάδες στην Κύπρο (1938)», papapolyviou.com,
30/08/2013.
19
Χρυσοχούς. Διακρίνονται από αριστερά
προς τα δεξιά: Μανούσος Βολουδάκης,
Αριστομένης Μητσοτάκης, Ιωάννης
Μουντάκης, Εμμανουήλ Μπακλατζής.
σελ. 203.
Οι εκτιμήσεις του Κ.Κ.Ε.
Το Π.Γ. της Κ.Ε. του Κ.Κ.Ε., σε απόφασή του της 27 ης Νοεμβρίου 1938, μετά την
ενημέρωση που έλαβε από τον υπεύθυνο της Κ.Ο. Χανίων του Κ.Κ.Ε. Μάρκο
Βαφειάδη, χαρακτήρισε την εξέγερση των Χανίων ως την κορυφαία έκφραση
της λαϊκής αντίθεσης στη δικτατορία του Μεταξά και ως την πρώτη ένοπλη
προσπάθεια που μπορούσε να αποτελέσει την αφετηρία μιας πανελλαδικής
αντιδικτατορικής εξέγερσης. Απέδωσε ιδιαίτερα εύσημα στην κομματική
οργάνωση της Κρήτης και στους κομμουνιστές των Χανίων, τους οποίους
θεώρησε ως την κύρια δύναμη της εξέγερσης, εξυμνώντας τον ηρωισμό και
την πειθαρχία τους. Παράλληλα, άσκησε έντονη κριτική στους πολιτικούς
ηγέτες και στα μέλη της Επαναστατικής Επιτροπής που, κατά την εκτίμησή
της, δίστασαν να αξιοποιήσουν τη λαϊκή δυναμική, επέλεξαν να αναμένουν
πρωτοβουλίες από τον βασιλιά και δεν προχώρησαν στη συγκρότηση
επαναστατικής εξουσίας ούτε στην επέκταση της εξέγερσης σε ολόκληρη την
Κρήτη. Το Κ.Κ.Ε. αναγνώρισε, επίσης, ότι και η δική του οργάνωση
επηρεάστηκε από αυτούς τους δισταγμούς, καθώς έδωσε μεγαλύτερη
βαρύτητα στη διατήρηση της συνεργασίας με τους υπόλοιπους πολιτικούς
παράγοντες παρά στην αυτόνομη κινητοποίηση του λαού. Κατέληξε, ωστόσο,
στο συμπέρασμα πως, παρά την αποτυχία ανατροπής της δικτατορίας, η
εξέγερση προκάλεσε σοβαρό πλήγμα στο κύρος του καθεστώτος Μεταξά,
απέδειξε ότι η δικτατορία δεν ήταν ανίκητη και άφησε πολύτιμη πολιτική και
οργανωτική εμπειρία, η οποία έπρεπε να αξιοποιηθεί από το Κ.Κ.Ε. στον
μελλοντικό αντιδικτατορικό αγώνα. 36
Η ιστορική σημασία της αντιδικτατορικής εξέγερσης των Χανίων
Συμπερασματικά, παρά το γεγονός ότι στις μέρες μας η αντιδικτατορική
εξέγερση των Χανίων έχει παραδοθεί στη λήθη, έχει ιστορική σημασία για
τρεις κυρίως λόγους:
36 Η «Απόφαση του Π.Γ. της Κ.Ε. του Κ.Κ.Ε. πάνω στην αντιδικτατορική εξέγερση των
Χανίων της Κρήτης» πρώτη φορά κυκλοφόρησε στη Λαϊκή Επιθεώρηση, Αρ. φύλ. 1, Αθήνα
27 Νοεμβρίου 1938, σελ. 1-4. Αναδημοσιεύτηκε και στο Συλλογικό έργο, Το Κ.Κ.Ε. Επίσημα
κείμενα, τόμος τέταρτος (1934-1940), εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1975.
20
Πρώτον, γιατί ήταν η πρώτη φορά που οι δυνάμεις του Κ.Κ.Ε. συμμετείχαν
στην οργάνωση και εκτέλεση μίας ένοπλης εξέγερσης κατά της μεταξικής
δικτατορίας, η οποία υπήρξε μοναδική «εναντίον των φασιστικών
καθεστώτων όχι μόνο στην περιοχή των Βαλκανίων αλλά και γενικά της
Ευρώπης». 37
Δεύτερον, γιατί «το κίνημα αυτό έγινε ακόμη η αιτία οι άνθρωποι της
δικτατορίας ν’ αφοπλίσουν τον Κρητικό Λαό, κάτι που θα το πληρώσει ακριβά
το Μάη του 1941 στη Γερμανική επίθεση». 38 Από την άλλη πλευρά, ωστόσο,
από τις αποθήκες οπλισμού που κατέλαβαν οι επαναστάτες διοχετεύθηκε
σημαντική ποσότητα οπλισμού στην ευρύτερη περιοχή, ο οποίος
χρησιμοποιήθηκε από τους πολίτες κατά τη διάρκεια της Μάχης της Κρήτης
εναντίον των Γερμανών Ναζί.
Τρίτο, γιατί ήταν η πρώτη μαζική εκδήλωση πολιτικής συνεργασίας
παραγόντων της «δημοκρατικής πτέρυγας» του βενιζελικού χώρου με το
Κ.Κ.Ε. στο πλαίσιο του λαϊκού δημοκρατικού μετώπου, στο πλαίσιο δηλαδή
μιας πολιτικής γραμμής συνεργασίας των κομμουνιστών με αστικές
δημοκρατικές οργανώσεις και παράγοντες, η οποία μορφοποιήθηκε λίγα
χρόνια αργότερα με τη δημιουργία μετωπικών αντιστασιακών οργανώσεων
και πολιτικών θεσμών (Π.Ε.Ε.Α.) κατά τη διάρκεια της Κατοχής (1941-1944).
* Ο Δημήτρης Δαμασκηνός είναι ιστορικός, MSc στη «Δημόσια Ιστορία», υποψήφιος
διδάκτορας του Τμήματος Πολιτικής
ΠΗΓΗ ΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΆΣ
