Πώς μπορεί να πολεμήσει τα fake news μια κυβέρνηση που έχει επενδύσει σε αυτά;

Κεντρικός τόνος του συνεδρίου που οργάνωσε η Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης με τον κάπως βαρύγδουπο τίτλο Athens Alitheia Forum, ήταν ότι πρέπει να καταπολεμηθεί ο τοξικός λόγος και τα fake news. Και ότι η ελληνική κυβέρνηση, η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη και της Νέας Δημοκρατίας αναλαμβάνουν εκστρατεία κατά των ψευδών ειδήσεων και της τοξικότητας.

Μπορούν, όμως, να το κάνουν αυτό;

Η πρώτη αντίρρηση έχει να κάνει με το εάν μπορούν να το κάνουν εκ της θέσης τους. Δηλαδή, με το εάν μια κυβέρνηση μπορεί να αναλάβει να εγγυηθεί ότι δεν θα υπάρχουν ψευδείς ειδήσεις και ότι οι ειδήσεις που θα γράφονται θα είναι αληθινές. Θέλω να πω ότι μια τέτοια αντίληψη μιας κυβέρνησης εγγυητή της αλήθειας, ταιριάζει πολύ περισσότερο σε ολοκληρωτικά καθεστώτα, εκεί όπου το κράτος υποστηρίζει ότι μόνο αυτό κατέχει την αλήθεια παρά σε φιλελεύθερες δημοκρατίες.

Άλλωστε, όποιος έχει διαβάσει το κλασικό βιβλίο του Τζορτζ Όργουελ 1984 θυμάται ότι υπάρχει και ένα υπουργείο Αλήθειας, το οποίο είναι επιφορτισμένο βέβαια με τη διασπορά της προπαγάνδας του καθεστώτος.

Γι’ αυτόν τον λόγο και η φιλελεύθερη σκέψη ουδέποτε απαίτησε από το κράτος να εγγυηθεί την αλήθεια ή να καταπολεμήσει το ψεύδος. Αντιθέτως, αυτό που απαιτούσαν οι στοχαστές του φιλελευθερισμού ήταν η ελευθερία του λόγου. Δηλαδή, να μην παρεμβαίνει το κράτος στον Τύπο και τα ΜΜΕ και να μην υπάρχει προληπτική λογοκρισία. Αυτό στηρίζεται και στην πεποίθηση ότι η αλήθεια δεν είναι κάτι που αποφασίζεται «διοικητικά», δεν μπορεί να βγει ένα ΦΕΚ με τα «κριτήρια αλήθειας», αλλά προκύπτει όταν δεν υπάρχουν περιορισμοί στο τι γράφεται και λέγεται. Προφανώς και μπορεί να υπάρχει νομοθεσία κατά της συκοφάντησης, για όποιον θεωρεί ότι θίγεται, αλλά ακόμη και αυτή δεν πρέπει να φαλκιδεύει την ελευθερία της έκφρασης.

Σε ένα τέτοιο φιλελεύθερο πλαίσιο το ζήτημα της αλήθειας έχει να κάνει με το εάν υπάρχουν ΜΜΕ που δεν έχουν εξαρτήσεις, το εάν οι δημοσιογράφοι τηρούν τους κανόνες της ενημέρωσης και το εάν ανεβαίνει το μορφωτικό επίπεδο του κοινού – κάτι στο οποίο τα ΜΜΕ μπορούν να παίξουν ρόλο – ώστε ο πολίτης να αντιλαμβάνεται πότε πάνε να τον παραπληροφορήσουν.

Αυτό στηριζόταν και στην πεποίθηση ότι κανείς δεν είναι ιδιοκτήτης της αλήθειας, όπως και στην παραδοχή ότι ίδια γεγονότα μπορούν να έχουν διαφορετικές ερμηνείες ανάλογα με την πολιτική και ιδεολογική τοποθέτηση αυτού που τα σχολιάζει.

Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι η παραπληροφόρηση δεν είναι σοβαρό ζήτημα. Κάθε άλλο, η εξέλιξη της τεχνολογίας, η τεχνητή νοημοσύνη, το γεγονός ότι οι άνθρωποι δεν ενημερώνονται από μέσα ενημέρωσης αλλά από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δημιουργούν πολύ μεγαλύτερους κινδύνους παραπληροφόρησης.

Μόνο που – και εδώ έρχομαι στη δεύτερη και βασικότερη αντίρρηση – δεν είναι καθόλου δεδομένο ότι αυτή η κυβέρνηση μπορεί να πάρει πρωτοβουλίες κατά της παραπληροφόρησης.

Καταρχάς αυτή η κυβέρνηση έχει δείξει κατ’ επανάληψη πως όταν μιλάει για fake news κατά βάση εννοεί την κριτική σε βάρος της. Δηλαδή, οποτεδήποτε είτε από άλλα κόμματα, είτε από τον Τύπο, είτε από την κοινωνία ακούγονται επικρίσεις, η απάντηση της κυβέρνησης δεν είναι «τα πράγματα δεν είναι έτσι» ή «μας αδικείτε». Η απάντηση είναι: «είστε ψεκασμένοι και λέτε fake news». Με αυτό τον τρόπο αντιμετώπισε όσους ανέδειξαν τις ευθύνες της για την τραγωδία στα Τέμπη (συμπεριλαμβανομένων των ευθυνών για το «μπάζωμα» στοιχείων), έτσι χαρακτήρισε όσους μιλούσαν για εμπλοκή του Μεγάρου Μαξίμου στο σκάνδαλο των υποκλοπών, με τέτοιες εκφράσεις απαξίωσε όσους μίλησαν για κυβερνητικές ευθύνες για την υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ.

Και πολύ φοβάμαι ότι αυτό που θα ήθελε η κυβέρνηση, θα ήταν μια δημόσια σφαίρα με λιγότερες επικρίσεις εναντίον της.

Το άλλο στοιχείο που είναι σημαντικό είναι ότι αυτή η κυβέρνηση έχει προσπαθήσει να χειραγωγήσει την ενημέρωση, αξιοποιώντας τη δυνατότητα που έχει να κατευθύνει την κρατική διαφήμιση. Από τη διαβόητη «Λίστα Πέτσα», μέχρι την επιλεκτική κατανομή των ποσών διαφήμισης που διαχειρίζονται τα υπουργεία και άλλοι φορείς του δημοσίου – εδώ φτάσαμε μέχρι του σημείου η βασική εταιρεία που αναλαμβάνει τη σχετική διαχείριση για λογαριασμό του δημοσίου να αποκτά μέχρι και εταιρεία δημοσκοπήσεων –, αλλά και μέσα από «παραινέσεις» σε επιχειρηματίες να κάνουν τις σωστές επενδύσεις στα ΜΜΕ, αυτή η κυβέρνηση έχει επενδύσει στο να υπάρχει ένα «φιλοκυβερνητικό μηντιακό οικοσύστημα» που ό,τι και να συμβεί πάντα θα σπεύσει να αναπαράγει την κυβερνητική προπαγάνδα, να συκοφαντήσει όσους έχουν διαφορετική γνώμη και βεβαίως να αποσιωπήσει ειδήσεις ή παρεμβάσεις που θα ήταν ενοχλητικές για την κυβέρνηση. Και αυτό δεν έγινε απλώς. Χρηματοδοτήθηκε κιόλας…

Επιπλέον, αυτή η κυβέρνηση έχει επενδύσει στο να έχει φιλοκυβερνητικά τρολ. Το γεγονός ότι θεωρεί την «Ομάδα Αλήθειας» όχι απλώς ως ενημερωτικό μέσο, αλλά ως ίσως τη βασική έκφραση της παράταξης, δηλαδή ένα «μέσο» που σε μεγάλο βαθμό έχει αναλάβει τον συντονισμό της φιλοκυβερνητικής παράταξης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ουσιαστικά τον συντονισμό των φιλοκυβερνητικών τρολ, δείχνει από πού έρχεται όντως σημαντικό μέρος της τοξικότητας και των fake news στη δημόσια σφαίρα.

Και βέβαια δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε ότι αυτή η κυβέρνηση δεν αγαπά ούτε την κριτική, ούτε την ελεύθερη έκφραση, εάν αναλογιστούμε ότι πολύ πρόσφατα ο αντιπρόεδρος της ΝΔ και υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης ανακοίνωσε ότι θα κάνει μήνυση και αγωγή σε βάρος του Λάκη Λαζόπουλου, επειδή ο τελευταίος τον σατίρισε στη διάρκεια της πολύ δημοφιλούς εκπομπής του. Για να μην αναφερθούμε στις «προσωπικές απόψεις» του Παύλου Μαρινάκη ότι θα πρέπει οι χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης να παίρνουν ουσιαστικά άδεια από το αρμόδιο υπουργείο μέσω πλήρους ταυτοποίησης.

Όλα αυτά δείχνουν γιατί αυτή η κυβέρνηση καλό θα ήταν να μην μιλά με ύφος τιμητή όταν πρόκειται για τα fake news. Στην πραγματικότητα είναι μια κυβέρνηση με εντυπωσιακή δυσανεξία στην κριτική και στις αποκαλύψεις σε βάρος της, μια κυβέρνηση έτοιμη να συκοφαντήσει οποιονδήποτε της κάνει κριτική, μια κυβέρνηση που ουσιαστικά εργαλειοποιεί την ίδια την έννοια των fake news, μια κυβέρνηση που δεν έχει κανένα πρόβλημα όχι μόνο να προσπαθεί να εξαγοράσει θετική δημοσιότητα αλλά ακόμη και να χρηματοδοτεί τρολ, μια κυβέρνηση που επιμένει να κινείται με την αλαζονεία αυτού που πιστεύει ότι η εξουσία του ανήκει και κανείς άλλος δεν πρέπει να την ασκεί. Μόνο που ούτε η εξουσία ανήκει στη Νέα Δημοκρατία, ούτε προφανώς το δικαίωμα να εκδίδει ΦΕΚ για το τι είναι και τι δεν είναι αλήθεια.