Εισαγωγή
Το 1948, τα Ηνωμένα Έθνη όρισαν τη γενοκτονία ως οποιαδήποτε από πέντε «πράξεις που διαπράττονται με σκοπό την καταστροφή, εν όλω ή εν μέρει, μιας εθνικής, εθνοτικής, φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας». Οι πέντε αυτές πράξεις ήταν: η θανάτωση μελών της ομάδας, η πρόκληση σοβαρής σωματικής ή ψυχικής βλάβης, η επιβολή συνθηκών ζωής που αποσκοπούν στην καταστροφή της ομάδας, η παρεμπόδιση των γεννήσεων και η βίαιη μεταφορά παιδιών εκτός της ομάδας. Δεν υπήρχε καμία αναφορά στον πολιτισμό, αν και θα τολμούσα να πω ότι συμπεριλαμβανόταν εξ ορισμού, καθώς οι πέντε πράξεις συνεπάγονται ασφαλώς και την καταστροφή του.
Πριν προσφέρω ένα θεωρητικό υπόβαθρο και μια προσέγγιση στο θέμα μας, παραθέτω μια φράση του πατέρα μου από πριν μερικά χρόνια:
«Το απάνθρωπο ανθρώπινο είδος περιλαμβάνει μερικά από τα πιο κακά και βίαια πλάσματα στον κόσμο. Υπάρχουν και λίγα άλλα, όπως για παράδειγμα οι καρχαρίες, αλλά εδώ και χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι απολαμβάνουν να σκοτώνουν ανθρώπους, πολλούς εντελώς αθώους, κατά εκατομμύρια. Και αυτό συνεχίζεται! Μερικές φορές εύχομαι να είχα γεννηθεί πίθηκος, περνώντας τις μέρες μου στο δάσος, ψάχνοντας για φρούτα και ξηρούς καρπούς. Αλλά μετά σκέφτηκα πόσος καιρός θα χρειαζόταν μέχρι να κοπεί το δάσος μου για να γίνει χαρτί για διαφημίσεις. Οπότε εγκατέλειψα την ιδέα!»
Προσέγγιση
Για να προσεγγίσει κανείς το ζήτημα της πολιτισμικής γενοκτονίας με νηφαλιότητα, χρειάζεται να αποφύγει τις θεωρίες και τα μοντέλα των διεθνών σχέσεων και να υιοθετήσει μια καθαρά, ακόμη και σχολαστική, ιστορική μέθοδο. Παραθέτω τον A. J. P. Taylor: «Ένας ιστορικός δεν πρέπει να διστάζει ακόμη κι αν τα βιβλία του προσφέρουν βοήθεια και παρηγοριά στους εχθρούς της Βασίλισσας […], ή ακόμη και στους κοινούς εχθρούς της ανθρωπότητας».[1]
Πριν εξετάσουμε το θέμα μας, ας θυμηθούμε ορισμένες πτυχές της ανθρώπινης συμπεριφοράς, έχοντας κατά νου ότι στις πιο σκοτεινές και σκονισμένες γωνιές της ανθρώπινης ψυχής ελλοχεύουν δυσάρεστα γνωρίσματα όπως η απληστία, ο ενεργός ρατσισμός, η δειλία και ακόμη και η ωμή βαρβαρότητα. Το ίδιο ισχύει και για τα κράτη και τις αυτοκρατορίες, τα περισσότερα από τα οποία έχουν τους δικούς τους σκελετούς στο ντουλάπι· όταν αυτό ανοίγει, αποκαλύπτονται γεγονότα όπως η καταστροφή της Μήλου (Αθήνα), το τύφλωμα των Βουλγάρων (Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία), η δολοφονία Ιρλανδών ιερέων, γυναικών και παιδιών στο Γουέξφορντ και το Ντροχέντα (Αγγλία), η σφαγή του Αμριτσάρ (Βρετανία), η γενοκτονία των Αρμενίων και των Ελλήνων (Οθωμανική Αυτοκρατορία), η γενοκτονία των Αμερικανών ιθαγενών και η σφαγή του Μάι Λάι (ΗΠΑ), η εκτέλεση άοπλων Πολωνών αιχμαλώτων (Σοβιετική Ένωση), η γενοκτονία των Τσιγγάνων και των Εβραίων (Γερμανία), ο βομβαρδισμός της Δρέσδης (από τις ΗΠΑ την ημέρα, τη Βρετανία τη νύχτα), η γενοκτονία των Σέρβων (Κροατία), η γενοκτονία των Καμποτζιανών (Καμπότζη) και η σφαγή Παλαιστινίων στη Σατίλα, στη Σάμπρα και αλλού (Ισραήλ) — και, καθώς γράφω, στη Γάζα, όπου ο ισραηλινός στρατός έχει σκοτώσει περίπου 20.000 παιδιά.
Αυτά —και πολλά ακόμη— μαρτυρούν τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης συμπεριφοράς απέναντι στον άνθρωπο και το πόσο βαθιά απολίτιστο είδος παραμένουμε, όσα κομψά ρούχα κι αν φοράμε, όση τεχνολογική εξάρτυση κι αν χρησιμοποιούμε και όσες ευφυείς θεωρίες κι αν διατυπώνουμε. Όταν φτάνουμε στο κρίσιμο σημείο, είμαστε απλώς ζώα με ρούχα. Η «πολιτισμένη» τεχνολογία μας έχει σημάνει μεγαλύτερη ροπή προς τη θανάτωση απ’ ό,τι στο παρελθόν: στον Μεγάλο Πόλεμο πέθαναν μόλις δέκα εκατομμύρια, ενώ στον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο ο αριθμός ήταν πενταπλάσιος. Επιπλέον, οι περισσότεροι από όσους πέθαναν στον δεύτερο ήταν άμαχοι, σε αντίθεση με τον πρώτο.
Όπως έγραψε ο Lin Yutang, η προσπάθεια να ενταχθούν οι ανθρώπινες υποθέσεις σε ακριβείς μαθηματικούς τύπους δείχνει έλλειψη χιούμορ και, συνεπώς, έλλειψη σοφίας, ενώ η αγάπη του ανθρώπου για τους ορισμούς αποτελεί ένα βήμα προς την άγνοια. Όσο περισσότερο όριζε τα πράγματα, επιδιώκοντας μια ανέφικτη λογική τελειότητα, τόσο πιο αδαής γινόταν.[2] Έτσι συμβαίνει και με μεγάλο μέρος της θεωρίας διεθνών σχέσεων μετά τη δεκαετία του ’60,[3] αλλά ιδίως με τη γεωπολιτική, μια «πρωτόγονη μορφή θεωρίας διεθνών σχέσεων», όπως την αποκαλεί ο Christopher Hill.[4]
Η γεωπολιτική, ως σύγχρονος όρος, συνδέεται στενά με την εμμονή των μεγάλων δυνάμεων να αποκτούν ολοένα και περισσότερη ισχύ, μέσω του ελέγχου των πόρων. Παρά τη στενή της σύνδεση με τον ιμπεριαλιστικά σκεπτόμενο Mackinder και τον ναζιστή σύμβουλο Haushofer, ήταν ο Kissinger, απ’ όλους τους ανθρώπους, εκείνος που βοήθησε να επανέλθει ο όρος στη σύγχρονη ορολογία των διεθνών σχέσεων, χρησιμοποιώντας τον ως συνώνυμο της πολιτικής ισορροπίας δυνάμεων.[5] Ο όρος χρησιμοποιείται συχνά από πολιτικούς, οι οποίοι μερικές φορές —από άγνοια— τον εναλλάσσουν με τον όρο «γεωστρατηγική».
Με τον ολοένα και πιο απελπισμένο αγώνα για τους παγκόσμιους πόρους, οι αγωγοί πετρελαίου και φυσικού αερίου σχεδόν μετατρέπονται σε γεωγραφικούς χάρτες. Τα παλαιού τύπου σύνορα, που περιλαμβάνουν πολιτισμικά και εθνοτικά ομοιογενείς πληθυσμούς, γίνονται λιγότερο σημαντικά στα μάτια του γεωπολιτικού αναλυτή. Όπως γράφει ο Hill, ο τυχαίος τρόπος με τον οποίο επιβάλλονται τα σύνορα στον κόσμο σημαίνει ότι τα κράτη διαφέρουν τεράστια ως προς το μέγεθος, τον ορυκτό πλούτο, την πρόσβαση στη θάλασσα, την ευαλωτότητα και τη συνοχή τους.[6] Μια ματιά στον χάρτη της Μέσης Ανατολής αρκεί για να δείξει πόσο κυνικά η Βρετανία και η Γαλλία διαμέλισαν μεγάλο μέρος της περιοχής μετά τη συμφωνία Σάικς–Πικό, ώστε να εξυπηρετήσουν τις γεωπολιτικές τους ορέξεις. Τα μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα αποτελέσματα ήταν εντάσεις στην περιοχή έκτοτε.
Η ίδια η ίδρυση του σύγχρονου ελληνικού κράτους βασίστηκε τόσο σε έναν συμβιβασμό μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων όσο και στην αγάπη για την ελληνική ελευθερία, όπως θα δούμε αργότερα. Όσον αφορά την Κύπρο, η Βρετανία την απέκτησε για καθαρά γεωπολιτικούς λόγους. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε το υπόβαθρο της τουρκικής εισβολής, η οποία οδήγησε σε πολιτισμική γενοκτονία, προτού ασχοληθούμε άμεσα με το ίδιο το ζήτημα.
Η Εισβολή
Η τουρκική εισβολή —και συνεπώς η επικείμενη πολιτισμική γενοκτονία— διαφαινόταν ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’60, όταν η Τουρκία μπόρεσε τελικά να βρει ένα πρόσχημα, έστω και κάπως εύσχημο, για να αποβιβάσει στρατεύματα στο νησί στις 20 Ιουλίου 1974. Σε γενικές γραμμές, μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι η χούντα που κυβερνούσε στην Αθήνα, ή τουλάχιστον βασικά στελέχη της, σχεδίαζαν την ανατροπή του Μακαρίου και την ανακήρυξη της ένωσης με την Ελλάδα. Όταν το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου έλαβε χώρα στις 15 Ιουλίου, η Τουρκία μπόρεσε, ελλείψει βρετανικής υποστήριξης, να αποβιβάσει ορισμένες δυνάμεις στο νησί, επικαλούμενη τη Συνθήκη Εγγυήσεως.
Διέθετε ένα αρχικό πρόσχημα, καθώς η Βρετανία υπεκφεύγοντας των ευθυνών της, γύρισε την πλάτη σε μια συνθήκη την οποία η ίδια είχε υπογράψει. Το παρακάτω απόσπασμα του Υπουργείου Εξωτερικών και Κοινοπολιτείας (Foreign and Commonwealth Office – FCO) τα λέει όλα:
«Δεν θα ρίσκαρα βρετανικά στρατεύματα σε μια τέτοια κατάσταση, εκτός αν ήταν σαφές ότι θα είχαμε την πλήρη και ολόψυχη υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών».[7]
Παρότι οι ΗΠΑ δεν είχαν καμία νομική βάση (locus standi) στα κυπριακά ζητήματα, ο Βρετανός Υπουργός Εξωτερικών, Callaghan, και το Υπουργείο Εξωτερικών και Κοινοπολιτείας ήταν εξαρτημένοι από τον Henry Kissinger.
Μετά τις πρώτες τουρκικές αποβάσεις στις 19 Ιουλίου, τέσσερις ημέρες αργότερα ο Γλαύκος Κληρίδης ανέλαβε προσωρινά τα καθήκοντα του Προέδρου Μακαρίου, εν αναμονή της επιστροφής του τελευταίου. Η συνταγματική τάξη αποκαταστάθηκε, και συνεπώς η Τουρκία δεν είχε κανέναν νομικό λόγο να διατηρεί τα στρατεύματά της στην Κύπρο. Ωστόσο, γνωρίζοντας ότι διέθετε «λευκή επιταγή» από τις ΗΠΑ, συνέχισε την προέλασή της κατά παράβαση απόφασης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ της 22ας Ιουλίου, καθώς και κατά τη διάρκεια των φρενήρων διαπραγματεύσεων που ακολούθησαν. Η σκόπιμη κωλυσιεργία του Κίσινγκερ στο να συνεχίσει αμέσως να αναγνωρίζει τον Μακάριο μετά το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου λέει πολλά. Ήταν σαφές ότι ενθάρρυνε την Τουρκία.
Ως αποτέλεσμα των τακτικών καθυστέρησης του Κίσινγκερ,[8] οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις μπόρεσαν να συνεχίσουν την προέλασή τους με πλήρη ατιμωρησία μετά τη λεγόμενη κατάπαυση του πυρός, η οποία είχε συμφωνηθεί να τεθεί σε ισχύ στις 22 Ιουλίου. Παρ’ όλα αυτά, ο Ύπατος Αρμοστής Όλβερ ανέφερε ότι οι Τουρκοκύπριοι στην πραγματικότητα δεν διέτρεχαν κανέναν κίνδυνο και ότι η Τουρκία δεν είχε κανένα πρόσχημα για στρατιωτική επέμβαση.[9]
Στις 18 Ιουλίου ανέφερε:
«Δεν έχω καμία (καμία) ένδειξη άμεσης απειλής κατά της τουρκοκυπριακής κοινότητας. Δεν έχουν σημειωθεί επιθέσεις κατά της κοινότητας τις τελευταίες ημέρες. Ο Τουρκοκύπριος Υπουργός Άμυνας, κ. Ορέκ, επιβεβαίωσε σε μέλος του προσωπικού μου σήμερα το πρωί ότι η ελληνοκυπριακή κοινότητα, και ειδικότερα η Εθνική Φρουρά, επέδειξαν αξιοθαύμαστη σύνεση: υπήρξαν λίγοι μικροτραυματισμοί από σφαίρες που πέρασαν κατά λάθος την Πράσινη Γραμμή, αλλά γενικά η τουρκοκυπριακή κοινότητα δεν είχε λόγο παραπόνων από αυτή την άποψη».[10]
Κατά συνέπεια, οι λόγοι που προέβαλε η Τουρκία για την εισβολή, δηλαδή η προστασία των Τουρκοκυπρίων (και η αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης), δεν ευσταθούσαν.
Ψευδόμενοι Διπλωμάτες
Η κοινοβουλευτική επιτροπή που συστάθηκε για να διερευνήσει το φιάσκο ανέφερε καταδικαστικά στην έκθεσή της:
«Η Βρετανία είχε το δικαίωμα να επέμβει, είχε την ηθική υποχρέωση να επέμβει, είχε τη στρατιωτική δυνατότητα να επέμβει. Δεν επενέβη για λόγους τους οποίους η Κυβέρνηση αρνείται να γνωστοποιήσει».[11]
Τα ακόλουθα εξηγούν το γιατί.
Στις 19 Φεβρουαρίου 1976, ο Κάλαχαν εμφανίστηκε ενώπιον της Ειδικής Επιτροπής για την Κύπρο (Select Committee on Cyprus), η οποία επρόκειτο να εκδώσει μια έκθεση που έφερε σε δύσκολη θέση το Υπουργείο Εξωτερικών και Κοινοπολιτείας (FCO). Συνοδευόταν από τον Άλαν Γκούντισον, επικεφαλής του Τμήματος Νοτίου Ευρώπης, τον Ντέρικ Μπέρντεν, επικεφαλής του Τμήματος Απαιτήσεων, και τον Τζον Φρίλαντ, Δεύτερο Νομικό Σύμβουλο. Έχουμε δει ότι ο Κάλαχαν και το FCO είχαν κάποιες ενδείξεις ότι οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις σχεδίαζαν να εισβάλουν στην Κύπρο. Όσα είδαμε μέχρι τώρα πρέπει να συγκριθούν με τις απαντήσεις του Κάλαχαν και των «επιτηρητών» του:
Rees-Davies: […] Εφόσον έτσι έχουν τα πράγματα, ο Ετσεβίτ αφού έφυγε από το Λονδίνο και επέστρεψε, ακολούθησε στην πραγματικότητα η πρώτη τουρκική εισβολή, η οποία έλαβε χώρα στις 20 Ιουλίου, την περίοδο εκείνη που, στο ανακοινωθέν σας, χαρακτηρίσατε ως άκαρπες συζητήσεις με τους Τούρκους εκπροσώπους. Με δεδομένο αυτό, αναγνωρίσατε τουλάχιστον, έτσι δεν είναι, ότι επρόκειτο να υπάρξει άμεση εισβολή των Τούρκων, τουλάχιστον στη βόρεια Κύπρο, εκείνη τη χρονική στιγμή και ότι αυτή ήταν επικείμενη;
Callaghan: Όχι.
[…]
Rees-Davies: Όταν πραγματοποιήθηκε η πρώτη Διάσκεψη της Γενεύης και υπογράφηκαν τα ανακοινωθέντα στις 30 Ιουλίου, τότε δεν υπήρχε καμία ένδειξη ότι οι Τούρκοι αποχωρούσαν, διότι εξακολουθούσαν να καταφθάνουν αναφορές ότι ενίσχυαν τον έλεγχό τους στη Βόρεια Κύπρο· αυτό είναι σωστό, έτσι δεν είναι;
Goodison: Είναι αλήθεια ότι αμέσως μετά την υπογραφή της Διακήρυξης της Γενεύης οι Τούρκοι προχώρησαν λίγο ακόμη, αλλά η ουσία της Διακήρυξης ήταν ότι επρόκειτο να σταματήσουν, και περιλάμβανε τον καθορισμό των γραμμών κατάπαυσης του πυρός, ο οποίος θα προχωρούσε μεταξύ των δύο διασκέψεων. Αναμέναμε ότι οι γραμμές θα σταθεροποιούνταν μετά την πρώτη Διάσκεψη της Γενεύης.
Rees-Davies: Σωστά. Το αναμένατε, αλλά στην πραγματικότητα τα γεγονότα δεν εξελίχθηκαν έτσι. Εξακολουθούσαν να δείχνουν ότι υπήρχε πραγματικός κίνδυνος περαιτέρω προέλασης, έτσι δεν είναι;
Callaghan: Όχι, δεν νομίζω ότι υπήρχε καμία τέτοια ένδειξη.[12]
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 26 Φεβρουαρίου, το Υπουργείο Εξωτερικών και Κοινοπολιτείας (FCO) επιδείνωσε το ψεύδος με τηλεγράφημα προς τη Λευκωσία:
«Μπορείτε, εφόσον χρειαστεί, να αρνηθείτε ότι η Κυβέρνηση της Αυτού Μεγαλειότητος (HMG) είχε οποιαδήποτε εκ των προτέρων πληροφόρηση σχετικά με το πραξικόπημα ή την εισβολή και να δηλώσετε ότι το αρνήθηκα αυτό ενώπιον της Ειδικής Επιτροπής.»[13]
Πέραν της έκθεσης της Μικτής Επιτροπής Πληροφοριών (JIC) της 19ης Ιουλίου που αναφέρθηκε ανωτέρω, η σαφέστερη ένδειξη ότι ο Κάλαχαν και οι αξιωματούχοι του επέλεξαν συνειδητά να παραπλανήσουν την Επιτροπή αποδεικνύεται ξεκάθαρα από το περιεχόμενο μιας «Άκρως Απόρρητης» επιστολής προς αυτόν, με ημερομηνία 10 Αυγούστου 1974, στο αποκορύφωμα της δεύτερης Διάσκεψης της Γενεύης, από τον Αντιπτέραρχο Francis Mellersh, Βοηθό Αρχηγό του Επιτελείου Άμυνας, ο οποίος βρισκόταν στη Γενεύη:
‘ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ
Πιθανά τουρκικά σχέδια
- Ο τουρκικός στρατός αναζητεί ένα πρόσχημα για να συνεχίσει τις επιχειρήσεις. Ο επόμενος πιθανός στόχος του είναι να αυξήσει το μέγεθος της περιοχής που ελέγχει, ώστε να περιλάβει ολόκληρο το βορειοανατολικό τμήμα της Κύπρου, οριοθετημένο από μια γραμμή που ξεκινά πέντε μίλια ανατολικά της Μόρφου, διέρχεται από τα νότια προάστια της Λευκωσίας και ακολουθεί την παλιά οδό Αμμοχώστου έως την ίδια την Αμμόχωστο. Εκτιμώ ότι, για να το επιτύχουν αυτό, θα εξαπολύσουν χερσαία επίθεση από τις παρούσες θέσεις τους στη Δύση και στη Λευκωσία, σε συνδυασμό με ρίψη αλεξιπτωτιστών δύο ταγμάτων στον θύλακα Χατός και ενδεχομένως με αποβατική ενέργεια στις βόρειες ακτές του κόλπου της Αμμοχώστου. Ταυτόχρονα, θα πραγματοποιήσουν τεθωρακισμένη προώθηση προς Ανατολάς από τις ανατολικές θέσεις τους, ώστε να συνδεθούν με τον Χατό. Απόβαση στον κόλπο της Μόρφου θεωρείται απίθανη σε αυτό το στάδιο. […][14]
Την ίδια ημέρα ο Μέλλερς έστειλε «επείγον» (flash) τηλεγράφημα προς τον Υπαρχηγό του Γενικού Επιτελείου Άμυνας, μέσω της Βρετανικής Αποστολής στον ΟΗΕ στη Γενεύη:
«Ο Υπουργός Εξωτερικών ανησυχεί ιδιαίτερα για τη σκληρή στάση που υιοθετεί η τουρκική αντιπροσωπεία στη Γενεύη και για τις ισχυρές ενδείξεις ότι ενδέχεται σύντομα να επιχειρήσει μια μεγάλη έξοδο από την περιοχή που βρίσκεται σήμερα υπό τον έλεγχό της. Οι εκπρόσωποι του Υπουργείου Άμυνας κλήθηκαν να προσφέρουν συμβουλές σε γενικούς όρους σχετικά με τη μορφή που θα μπορούσε να λάβει μια τέτοια έξοδος και τι θα μπορούσε να κάνει μια κατάλληλα ενισχυμένη UNFICYP, παρεμβαίνοντας και καθιστώντας απολύτως σαφές στους Τούρκους ότι, για να επιτύχουν τους στόχους τους, θα έπρεπε να αντιμετωπίσουν δύναμη του ΟΗΕ. Η δύναμη θα έπρεπε να είναι αρκετά μεγάλη και κατάλληλα εξοπλισμένη ώστε να σταθεί αξιοπρεπώς, αλλά έχω τονίσει ότι μόνο αποτροπή θα μπορούσαμε να ελπίζουμε και ότι οποιαδήποτε σκέψη περί αναχαίτισης των Τούρκων είναι εκτός συζήτησης, με βάση τα εκτιμώμενα επίπεδα των τουρκικών δυνάμεων και υπό την απειλή της τουρκικής αεροπορίας [sic].»[15] […]
Δεδομένης της σκοτεινής πλευράς της εθνικής και διεθνούς πολιτικής, δεν είναι δύσκολο να εξηγηθεί το ηθικό ολίσθημα του Κάλαχαν και του Υπουργείου Εξωτερικών και Κοινοπολιτείας. Πρώτον, κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής, η οποία διήρκεσε έναν μήνα, ο Κάλαχαν ουσιαστικά εξαναγκάστηκε σταδιακά να ευθυγραμμιστεί με τη γραμμή Κίσινγκερ: δηλαδή, αρχικά να μη ζητήσει ουσιαστική δράση εναντίον της ελληνικής χούντας και των πραξικοπηματιών στην Κύπρο, όπως προέβλεπε η Συνθήκη Εγγυήσεως, και στη συνέχεια να μη λάβει δράση εναντίον της Τουρκίας. Η ανεξαρτησία που είχε αρχίσει να επιδεικνύει η Βρετανία έναντι των ΗΠΑ, καθώς και η αυξανόμενη συνεργασία της με και εντός της ΕΟΚ, εξατμίστηκαν όταν ο ελαφρώς γκωλικός πρωθυπουργός Έντουαρντ Χιθ (ο μόνος Βρετανός πρωθυπουργός που επισκέφθηκε την Κύπρο, μάλιστα παρά τις τουρκικές διαμαρτυρίες) έχασε τις εκλογές την άνοιξη του 1974. Αν ο Κάλαχαν δεν είχε πει ψέματα, οι επικριτές της τουρκικής εισβολής θα κατηγορούσαν τη βρετανική κυβέρνηση για αδυναμία και για το ότι δεν τολμούσε να δράσει χωρίς τους Αμερικανούς. Ακόμη κι αν αυτό ήταν αληθές, τέτοια γεγονότα θα προκαλούσαν υπερβολική αμηχανία εάν παρουσιάζονταν στο Κοινοβούλιο.
Δεύτερον —και συναφές— ήταν το γεγονός ότι ο Κάλαχαν προετοιμαζόταν να διαδεχθεί στην πρωθυπουργία τον καταπονημένο Χάρολντ Ουίλσον. Η αλήθεια δύσκολα θα ενίσχυε την εικόνα του Κάλαχαν ως ανεξάρτητου πολιτικού. Αυτά ως προς το υπόβαθρο όσων οδήγησαν στην πολιτισμική γενοκτονία στην Κύπρο. Ας την καταγράψουμε τώρα και ας την εξετάσουμε.
Πολιτισμική και Θρησκευτική Γενοκτονία
Η εισβολή είχε ως αποτέλεσμα τον εσωτερικό εκτοπισμό περίπου 180.000 Ελληνοκυπρίων,[16] με ελάχιστους μόνο ηλικιωμένους να παραμένουν στη χερσόνησο της Καρπασίας. Επρόκειτο για τη μεγαλύτερη επιχείρηση εθνοκάθαρσης παγκοσμίως μετά την εκδίωξη 750.000 Παλαιστινίων από τα σπίτια τους το 1948. Παράνομοι έποικοι αντικατέστησαν τους εκδιωχθέντες Ελληνοκυπρίους. Αρχαιολογικοί χώροι, εκκλησίες και μοναστήρια λεηλατήθηκαν. Πολύτιμα θρησκευτικά κειμήλια, ιδίως εικόνες, καθώς και αρχαίοι θησαυροί, κατέληξαν σε ξένους οίκους δημοπρασιών και μουσεία. Η εθνοκάθαρση, η αλλαγή τοπωνυμίων και ο συστηματικός εποικισμός αποτέλεσαν μέρος μιας σχεδιασμένης πολιτικής. Ας περάσουμε τώρα σε ορισμένες συγκεκριμένες πτυχές.
Πολύ πριν από την εισβολή του 1974, είχε αρχίσει η λαθραία διακίνηση αρχαιοτήτων, ιδίως μετά την αυτο-γκετοποίηση των περισσότερων Τουρκοκυπρίων σε θύλακες το 1964. Ο πιο γνωστός διεθνής έμπορος αρχαιοτήτων ήταν ο Αϊντίν Ντικμέν, ο οποίος είχε μάλιστα εκτίσει ποινή φυλάκισης στην Τουρκία για απάτη σχετική με λαθρεμπόριο.[17] Η εισβολή αποδείχθηκε χρυσωρυχείο για εκείνον, δεδομένου του ευρέος φάσματος επίσημων επαφών του. Παρά την επίσημη στάση των τουρκικών αρχών κατά του λαθρεμπορίου, ο τουρκικός στρατός κάποιες φορές συγκάλυπτε το λαθρεμπόριο, φτάνοντας ακόμη και να φυλάσσει μία από τις αποθήκες του Ντικμέν.[18] Το χρήμα είναι πειστικό επιχείρημα στους διεφθαρμένους. Οι Τουρκοκύπριοι κλέφτες χρειάζονταν τις διασυνδέσεις του Ντικμέν με την τουρκική ενδοχώρα για να δραστηριοποιούνται στις διεθνείς αγορές. Δύο Τούρκοι αρχαιολόγοι έγραψαν: «Η Τουρκία είναι ο νούμερο ένα προμηθευτής κλασικών αρχαιοτήτων προς τη Δύση — όλες παράνομες».[19]
Μετά την εισβολή, η UNESCO διόρισε έναν αξιωματούχο, τον Ζακ Νταλιμπάρ, για να επιβλέψει τη συντήρηση και αποκατάσταση. Εκείνος συνέταξε μια εκτενή και ιδιαίτερα καταδικαστική έκθεση για την κατάσταση της αρχαιολογικής κληρονομιάς του νησιού, η οποία στη συνέχεια αποσιωπήθηκε, εν αναμονή μιας συντομότερης και επεξεργασμένης εκδοχής· κι αυτή καθυστέρησε έως τον Απρίλιο του 1976, λόγω τουρκικών και τουρκοκυπριακών αντιρρήσεων.[20]
Ένας από τους μεγαλύτερους «παραγωγούς κέρδους» συνδέεται με αυτό που αποκαλώ θρησκευτική γενοκτονία, η οποία μπορεί να θεωρηθεί υποσύνολο της πολιτισμικής γενοκτονίας: τη λεηλασία εικόνων και την κλοπή αντικειμένων της Χριστιανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Τα κέρδη είναι ιλιγγιώδη. Ο εντοπισμός αυτών των κλοπιμαίων είναι δύσκολος, αν και έχουν υπάρξει ορισμένες επιτυχίες — ωστόσο αυτές επισκιάζονται από τον τεράστιο όγκο επιμελώς καμουφλαρισμένων κλεμμένων αντικειμένων. Ας ολοκληρώσουμε τώρα αυτή τη θλιβερή ιστορία.
Συμπεράσματα: Τα Κέρδη του Πολέμου
Στον τελευταίο πόλεμο, η Γερμανία έκλεψε τεράστιες ποσότητες από τις χώρες που κατέλαβε. Όμως η πολιτισμική κλοπή και καταστροφή είναι τουλάχιστον τόσο παλιά όσο και η «πολιτισμένη» Ανθρωπότητα: τυμβωρύχοι εκμεταλλεύονταν πολέμους και κοινωνικές αναταραχές για να λεηλατήσουν. Έλληνες λεηλάτησαν αιγυπτιακούς τάφους, Ρωμαίοι ανέσκαψαν ετρουσκικούς και ελληνικούς χώρους ταφής, και βάρβαροι από την Ανατολή σύλησαν βυζαντινούς τάφους. Ακόμη και οι πιο «πολιτισμένοι» Βενετοί έκλεψαν αμέτρητους θησαυρούς μετά τη βάρβαρη (από ελληνική σκοπιά) δυτική κατοχή της Κωνσταντινούπολης το 1204. Είναι απίθανο πολλοί τουρίστες να γνωρίζουν ότι τα αρχαία ελληνικά χάλκινα άλογα στην Πλατεία του Αγίου Μάρκου στη Βενετία εκλάπησαν από την Κωνσταντινούπολη. Πιο πρόσφατα, έχουμε την περίπτωση του κλέφτη λόρδου Έλγιν και της βεβήλωσης του Παρθενώνα, όπου εκμεταλλεύτηκε μια χαοτική οθωμανική διοίκηση για να αποκομίσει οικονομικό όφελος.
Έχει ενδιαφέρον να αντιπαραβάλει κανείς τις περιπτώσεις του Ιράκ και της Κύπρου. Και στις δύο περιπτώσεις υπήρξε μαζική λεηλασία ως αποτέλεσμα εισβολής, με τη διαφορά ότι η Κύπρος είναι πολύ μικρότερη σε έκταση από το Ιράκ και ότι οι χιλιάδες Τούρκοι στρατιώτες θα ήταν, θεωρητικά, επαρκείς για να διασφαλίσουν ότι εγκλήματα όπως η λεηλασία δεν θα λάμβαναν χώρα. Κι όμως, αποδείχθηκε το ακριβώς αντίθετο. Η λογική του μονολιθικού τουρκικού συστήματος περιλάμβανε μια ιστορική ροπή προς τη δωροδοκία, η οποία ευνόησε αναμφίβολα την ατομική διαφθορά, οδηγώντας στη διάλυση ενός πολιτισμού που είχε επιβιώσει επί χιλιάδες χρόνια, για να αντικατασταθεί σχεδόν εν μία νυκτί από έναν ξένο. Με τη βοήθεια και την υποκίνηση διεθνών και τοπικών εγκληματιών —πολλοί με δωροδοκήσιμες διασυνδέσεις στον επίσημο κόσμο, συμπεριλαμβανομένων μουσείων και συλλεκτών και επενδυτών πρόθυμων να κλείσουν τα μάτια σε κλεμμένα αγαθά— οι κερδοσκόποι γελούσαν μέχρι την τράπεζα.
Με αυτή τη θλιβερή διαπίστωση, ολοκληρώνω τη σύντομη αυτή αναφορά μου στην πολιτισμική γενοκτονία στην Κύπρο, επαναλαμβάνοντας τα λόγια του πατέρα μου:
«Το απάνθρωπο ανθρώπινο είδος περιλαμβάνει μερικά από τα πιο κακά και βίαια πλάσματα στον κόσμο. Υπάρχουν και λίγα άλλα, όπως για παράδειγμα οι καρχαρίες, αλλά εδώ και χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι απολαμβάνουν να σκοτώνουν ανθρώπους, πολλούς εντελώς αθώους, κατά εκατομμύρια. Και αυτό συνεχίζεται! Μερικές φορές εύχομαι να είχα γεννηθεί πίθηκος, περνώντας τις μέρες μου στο δάσος, ψάχνοντας για φρούτα και ξηρούς καρπούς. Αλλά μετά σκέφτηκα πόσος καιρός θα χρειαζόταν μέχρι να κοπεί το δάσος μου για να γίνει χαρτί για διαφημίσεις. Οπότε εγκατέλειψα την ιδέα!»
William Mallinson
[1] Taylor, A. J. P., Οι Απαρχές του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, Penguin Books Ltd., Λονδίνο, 1964, σσ. 8–9.
[2] Yutang, Lin, Η Σημασία της Ζωής, William Heinemann Ltd., Λονδίνο, 1976, σ. 404.
[3] Εδώ, βεβαίως, δεν αναφέρομαι στη συνετή Αγγλική Σχολή της δεκαετίας του ’60 και σε μορφές όπως ο Hedley Bull και ο Martin Wight. Βλ. Diplomatic Investigations, επιμ. Herbert Butterfield και Martin Wight, George Allen and Unwin Ltd., Λονδίνο, 1966.
[4] Hill, Christopher, Η Μεταβαλλόμενη Πολιτική της Εξωτερικής Πολιτικής, Palgrave Macmillan, Basingstoke, 2003, σ. 168.
[5] O’Tuthail, Gearóid, στο O’Tuthail, Gearóid, Dalby, Simon και Routledge, Paul (επιμ.), The Geopolitics Reader, Routledge, Λονδίνο και Νέα Υόρκη, 1998, σ. 1.
[6] Στο προαναφερθέν έργο Hill, σ. 169.
[7] Η βρετανική πολιτική για την Κύπρο: Ιούλιος–Σεπτέμβριος 1974», έγγραφο που προετοιμάστηκε από το Τμήμα Νοτίου Ευρώπης, στο όνομα του Κάλαχαν, στις 14 Ιανουαρίου 1976, BNA-FCO 9/2379, φάκελος WSC 020/548/1. Το έγγραφο ήταν διαβαθμισμένο ως «Secret and Eclipse» (δηλαδή: να μη το δουν οι Αμερικανοί)
[8] Mallinson, William, Kissinger and the Invasion of Cyprus: Diplomacy in the Eastern Mediterranean, Cambridge Scholars Publishing, Newcastle upon Tyne, 2016, 2017 και (στην ελληνική έκδοση) Εστία, 2021.
[9] Σύμφωνα με τον Διοικητή των Βρετανικών Δυνάμεων Εγγύς Ανατολής, «η Τουρκία […] έσπευδε να πείσει τον εαυτό της —και άλλους— για την ανάγκη στρατιωτικής επέμβασης προκειμένου να προστατεύσει την υποτιθέμενα πολιορκούμενη τουρκοκυπριακή κοινότητα. Το γεγονός ότι στην πραγματικότητα δεν διέτρεχε κανέναν κίνδυνο και ότι η Τουρκία δεν είχε κανένα γνήσιο πρόσχημα για στρατιωτική επέμβαση αποτυπώνεται εύγλωττα στο τηλεγράφημα του κ. Όλβερ [Βρετανού Ύπατου Αρμοστή, Λευκωσία]».
Διοικητής Βρετανικών Δυνάμεων Εγγύς Ανατολής (Κύπρος), έκθεση, 15 Μαΐου 1975, WO 386/21.
[10] Όλβερ προς το Υπουργείο Εξωτερικών και Κοινοπολιτείας (FCO), τηλεγράφημα, 18 Ιουλίου 1974, BNA WO 386/21, φάκελος BFNE/1500/24, Παράρτημα P, στο όπ. π., Britain and Cyprus, σ. 61.
[11] Mirbagheri, Farid, Cyprus and International Peacemaking, Hurst and Company, Λονδίνο, 1998, σσ. 102–103.
[12] Η Ειδική Κοινοβουλευτική Επιτροπή για την Κύπρο: Πρακτικά Καταθέσεων, Πέμπτη, 19 Φεβρουαρίου 1976, FCO 9/2192, φάκελος WSC 3/548/10, μέρος C.
[13] BNA/FCO 9/2382, φάκελος WSC 023/1, μέρος B.
[14] FCO 9/1915, φάκελος WSC 1/10.
[15] Όπ. αυτ. Θα έπρεπε, προφανώς, να είχε προστεθεί η λέξη «ισχύς» ή «υποστήριξη».
[16] Mallinson, William, Cyprus: A Historical Overview, Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών, Κυπριακή Δημοκρατία.
[17] Jansen, Michael, Πόλεμος και Πολιτιστική Κληρονομιά, Minnesota Mediterranean and East European Monographs, Πανεπιστήμιο της Μινεσότα, 2005, σ. 21.
[18] Προαναφερθέν έργο σ. 29.
[19] Προαναφερθέν έργο σ. 23.
[20] Προαναφερθέν έργο σ. 27-28.
