Γιατί η νέα νομοθετική πρωτοβουλία της Τουρκίας για τα θαλάσσια σύνορα μειώνει τα περιθώρια διπλωματίας

Σε μια νέα φάση επικίνδυνης κλιμάκωσης εισέρχεται η γεωπολιτική σκακιέρα της Ανατολικής Μεσογείου, με την Άγκυρα να επιχειρεί να αναδιαμορφώσει μονομερώς το καθεστώς των θαλάσσιων συνόρων. Σύμφωνα με ανάλυση του Σινάν Τσίντι στο Middle East Forum, η κίνηση της κυβέρνησης Ερντογάν με τον νέο νόμο που φέρνει στην εθνοσυνέλευση, στοχεύει στην πλήρη θεσμοθέτηση του δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας», δημιουργώντας ένα νομικό τετελεσμένο που επικαλύπτει άμεσα τις θεσμοθετημένες αποκλειστικές οικονομικές ζώνες της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Η επικοινωνιακή επιβολή του δόγματος και η στρατηγική Ερντογάν

Ο Τσίντι, που είναι αναπληρωτής καθηγητής σπουδών εθνικής ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο Πεζοναυτών των ΗΠΑ, αναφέρει ότι το συγκεκριμένο ναυτικό δόγμα προωθεί μια μαξιμαλιστική θεώρηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων, η οποία έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με τη διεθνή νομιμότητα. Επισημαίνει ότι στο εσωτερικό της Τουρκίας, ένας καλά συντονισμένος μηχανισμός που περιλαμβάνει ανώτατους στρατιωτικούς, κυβερνητικά στελέχη και μέσα ενημέρωσης προβάλλει συστηματικά χάρτες αυτής της θεωρίας, καλλιεργώντας στην τουρκική κοινή γνώμη την ψευδαίσθηση ότι οι διεκδικήσεις αυτές είναι νόμιμες και διεθνώς αποδεκτές.

Η πρωτοβουλία του Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, αν και ενδεχομένως παρουσιάζεται ως μια τυπική γραφειοκρατική διαδικασία, αποτελεί μια προσεκτικά σχεδιασμένη κίνηση με σκοπό την άσκηση πίεσης στα γειτονικά κράτη και την ανάδειξη της Τουρκίας ως της απόλυτης ναυτικής δύναμης στην περιοχή.

Το διεθνές δίκαιο και η ακατάλληλη χρονική συγκυρία

Η επιλογή της συγκεκριμένης χρονικής στιγμής για την προώθηση του νομοσχεδίου κρίνεται από τους αναλυτές ως εξαιρετικά αποσταθεροποιητική, δεδομένου ότι η Ανατολική Μεσόγειος είναι ήδη φορτισμένη από τον πόλεμο στη Γάζα, την αντιπαράθεση του Ισραήλ με το Ιράν και την αστάθεια στη Συρία. Στο επίκεντρο της τριβής βρίσκεται η σταθερή άρνηση της Τουρκίας να προσχωρήσει στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας. Η Άγκυρα υποστηρίζει αυθαίρετα ότι τα ελληνικά νησιά, με έμφαση σε ακριτικές περιοχές όπως το Καστελόριζο, δεν δικαιούνται θαλάσσιες ζώνες, τη στιγμή που Αθήνα και Λευκωσία προτάσσουν τις σαφείς προβλέψεις του διεθνούς δικαίου για πλήρη επήρεια των νησιωτικών εδαφών.

Από την κρίση του Oruç Reis στη θεσμική παγίδευση

Η Άγκυρα έχει επιλέξει διαχρονικά να επιβάλλει τις θέσεις της μέσω στρατιωτικής ισχύος και ερευνητικών πλοίων, με αποκορύφωμα την κρίση του 2020 με το σκάφος Oruç Reis, η οποία έφερε δύο συμμάχους του ΝΑΤΟ στα πρόθυρα της ένοπλης σύρραξης. Ο σημερινός κίνδυνος, ωστόσο, θεωρείται σημαντικά μεγαλύτερος, επισημαίνει ο αναλυτής. Με τη μετατροπή των διεκδικήσεων σε εσωτερικό νόμο του κράτους, ο Ερντογάν περιορίζει τα δικά του περιθώρια διπλωματικών ελιγμών ή μελλοντικών συμβιβασμών, καθώς η υποχώρηση από ψηφισμένους νόμους συνεπάγεται τεράστιο πολιτικό κόστος στο εσωτερικό της χώρας.

Η στρατηγική αυτή δεν είναι πρωτοφανής, καθώς αποτυπώθηκε καθαρά στην τουρκική παρέμβαση στη Λιβύη το 2019. Τότε, με αντάλλαγμα τη στρατιωτική υποστήριξη προς την κυβέρνηση της Τρίπολης, η Άγκυρα απέσπασε ένα μνημόνιο οριοθέτησης που εξαφάνιζε από τον χάρτη τις θαλάσσιες ζώνες της Κρήτης, προκαλώντας τη διεθνή καταδίκη. Αυτός ο νομικός αναθεωρητισμός συνοδεύεται σταθερά από στρατιωτική σηματοδότηση, όπως η ανάπτυξη drones και πυραυλικών συστημάτων, αλλά και από εμπρηστικές δηλώσεις του Τούρκου Προέδρου περί αιφνιδιαστικής νυχτερινής επίθεσης, γεγονός που συντηρεί τον φόβο ενός θερμού επεισοδίου λόγω κάποιου λάθους υπολογισμού στο Αιγαίο.

Η Κύπρος ως σημείο ανάφλεξης και οι ευρύτερες συνέπειες

Παράλληλα, η Κύπρος παραμένει ένα εξαιρετικά εύφλεκτο πεδίο, με την Τουρκία να διατηρεί ισχυρές δυνάμεις κατοχής στο νησί και να απειλεί ανοιχτά τις διεθνείς εταιρείες που συνεργάζονται με τη νόμιμη Κυπριακή Δημοκρατία για την εξόρυξη ενέργειας. Οι ενέργειες αυτές, πέρα από την περιφερειακή αναταραχή, τορπιλίζουν τις προσπάθειες για την ενεργειακή θωράκιση της Ευρώπης σε μια εποχή μεγάλης αβεβαιότητας. Επιπλέον, η συμπεριφορά αυτή κλονίζει την εμπιστοσύνη εντός της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας και υπονομεύει τις ίδιες τις επιδιώξεις της Άγκυρας να καταστεί διεθνής διαμετακομιστικός κόμβος μέσω εναλλακτικών εμπορικών διαδρόμων.

Εσωτερικά πολιτικά κίνητρα και νεοϊμπεριαλιστικές βλέψεις

Σε ιδεολογικό επίπεδο, η «Γαλάζια Πατρίδα» αντανακλά μια νεοϊμπεριαλιστική κοσμοθεωρία του τουρκικού κατεστημένου που επιζητά την άσκηση κηδεμονίας από τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι τη Μεσόγειο. Αν και οι υποστηρικτές της Άγκυρας ισχυρίζονται ότι η χώρα αμύνεται έναντι του αποκλεισμού της, η χρήση βίας αντί της διπλωματίας εντείνει τελικά τη διεθνή της απομόνωση, παρατηρεί ο Τσίντι. Στο βάθος του ορίζοντα βρίσκονται και οι εσωτερικές πολιτικές σκοπιμότητες του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος, ενόψει της προσπάθειάς του να διεκδικήσει μια ακόμη προεδρική θητεία, επιχειρεί να συσπειρώσει το εθνικιστικό ακροατήριο και να αποσπάσει την προσοχή των δυσαρεστημένων ψηφοφόρων από την κακή κατάσταση της τουρκικής οικονομίας.