Διακόσια πέντε χρόνια πέρασαν από εκείνη την ευλογημένη μέρα που οι σκλάβοι πήραν την τύχη τους στα δικά τους χέρια και ξεκίνησαν έναν σκληρό αγώνα για να αποτινάξουν τον Οθωμανικό ζυγό! Είχαν προηγηθεί 123 αποτυχημένες μικρές και μεγάλες επαναστάσεις στο διάβα πέντε αιώνων κατά του Τούρκου δυνάστη. Σε τούτον τον υπέρ πάντων αγώνα Λευτεριάς των Πανελλήνιων, παρούσα όπως σε κάθε εθνικό προσκλητήριο και η Κύπρος με τα παιδιά της να πολεμούν μαζί με όλους τους αδελφούς Έλληνες για μια λεύτερη Ελληνική Πατρίδα.
Η συμμετοχή της Κύπρου στην Ελληνική Επανάσταση του 1821 ήταν σημαντική, αν και συχνά παραγνωρισμένη. Στο μακρύ διάστημα της Οθωμανικής τυραννίας αλλά και τα χρόνια της επανασύστασης, η Κύπρος, ως ακρότατο φυσικό σύνορο του Ελληνισμού, μοιράζεται την τύχη του υπόδουλου γένους αλλά και τους κοινούς αγώνες του για Ελευθερία. Βελιγράδι, Ιούνιος του 1798. Ο Ιωάννης Καρατζάς από τη Λευκωσία, θα ακολουθήσει τον δάσκαλό του Ρήγα Βελεστινλή και όλους τους συντρόφους του μέχρι τέλους στο φρικτό μαρτύριο. Το παράδειγμα του Ιωάννη Καρατζά Θα ακολουθήσουν κι άλλοι πολλοί.
Σκορπισμένοι παντού σε όλα τα σκλαβωμένα εδάφη οι Έλληνες της Κύπρου, μετέχουν ενεργώς στη δημιουργία των συνθηκών για τη δημιουργία της Φιλικής Εταιρείας η οποία, παρά τις τεράστιες δυσκολίες, οργάνωσε το δίκτυο των Ελλήνων για τον Αγώνα του 1821. Το 1818 ο Ηπειρώτης Δημήτριος Ύπατρος θα φθάσει στην Κύπρο και θα μυήσει στη Φιλική Εταιρεία τον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό. Το παράδειγμα του Κυπριανού θα ακολουθήσουν και άλλοι κληρικοί και πρόκριτοι του νησιού. Ο ίδιος ο Αλέξανδρος Υψηλάντης θα στείλει στον Κυπριανό γράμμα, ζητώντας του να επισπεύσει τη βοήθεια που υποσχέθηκε: «… Ο φιλογενέστατος κύριος Δημήτριος Ύπατρος με εβεβαίωσε περί της γενναίας συνεισφοράς… την οποίαν η υμετέρα Μακαριότης υπεσχέθη προς αυτόν διά το σχολείον (συνθηματικό της Επανάστασης) της Πελοποννήσου… έναρξις του Σχολείου εγγίζει…».
Τον Απρίλιο του 1821, πέφτουν στα χέρια των Τούρκων στη Λάρνακα προκηρύξεις με επαναστατικό περιεχόμενο. Στις 9 Ιουλίου 1821, ο Κουτσούκ Μεχμέτ, κατ’ εντολήν του σουλτάνου, ξεκινά εκτεταμένες σφαγές και απαγχονισμούς. Πρώτος απαγχονίζεται στην Πλατεία του Σεραγίου στη Λευκωσία, ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός και λίγα λεπτά μετά, αποκεφαλίζονται οι Μητροπολίτες Πάφου, Κιτίου και Κυρηνείας. Οι εκτελέσεις συνεχίζονται ως τις 14 Ιουλίου με αποτέλεσμα τη δολοφονία 486 Ελλήνων. 62 χωριά και συνοικισμοί εξαφανίζονται ολοκληρωτικά, ενώ πολλές εκκλησίες μετατρέπονται σε τζαμιά και στάβλους.
Το πογκρόμ των εκτελέσεων δεν θα σταματήσει την ορμή των σκλάβων. Εκατοντάδες εθελοντές εγκαταλείπουν την Κύπρο για να δώσουν βροντερό παρών, στον πανελλήνιο Απελευθερωτικό Αγώνα. Πολλοί εκποίησαν τις περιουσίες τους για τους σκοπούς της επανάστασης. Ο Κανάρης φθάνει συχνά με τα καράβια του στις ακτές της Κερύνειας και επιστρέφει φορτωμένος με πολεμιστές και κάθε είδους υλική βοήθεια.
Οι Κύπριοι εθελοντές εντάσσονται σε διάφορα στρατιωτικά σώματα και δημιουργούν τον δικό τους λόχο με λάβαρο φτιαγμένο από λευκό και γαλανό πανί με ένα μεγάλο σταυρό στη μέση στο οποίο αναγράφεται: «ΣΗΜΕΑ ΕΛΗΝΗΚΙ ΠΑΤΡΗΣ ΚΥΠΡΟΥ». Συγκλονιστικές είναι οι έγγραφες μαρτυρίες κορυφαίων ηγετών και οπλαρχηγών της επανάστασης όπως των Κολοκοτρώνη, Νικηταρά, Μακρυγιάννη, Κανάρη, Νοταρά, Γιατράκου και πλήθος άλλων, μέσα από τις οποίες υμνούνται οι Έλληνες Κύπριοι που ήρθαν το 1821 και πολέμησαν παντού στην επαναστατημένη Πατρίδα.
Στο Ιστορικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών, το Αρχείο της Βουλής, το Αρχείο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας, το Αρχείο Αγωνιστών της Εθνικής Βιβλιοθήκης, το Γενικό Αρχείο του Κράτους, τα Αρχεία Μητροπόλεων και Μοναστηριών και άλλες πολλές ιστορικές πηγές αναφέρονται πολλές λεπτομέρειες για τη συμμετοχή των Ελλήνων της Κύπρου στην Εθνική Παλιγγενεσία. Στα Ρλληνικά Αρχεία καταγράφονται πέραν των 580 εθελοντών, σίγουρα όμως, δεδομένου ότι ήταν αδύνατον να καταγραφούν όλοι, ο αριθμός τους είναι πολύ μεγαλύτερος.
Η Κύπρος είναι παρούσα και στις συζητήσεις για το μέλλον του νέου ελληνικού κράτους. Το 1825 στέλνει αντιπροσώπους στις Ελληνικές Εθνοσυνελεύσεις και το 1827, με την καταστροφή του τουρκικού στόλου στο Ναυαρίνο, κάνει όνειρα για την εθνική της αποκατάσταση… Ωστόσο στη Συνδιάσκεψη του Πόρου για τον καθορισμό των ορίων του Ελληνικού Κράτους η Κύπρος απουσίαζε από τις Ελληνικές διεκδικήσεις.
Πολλοί από τους επιζήσανες θα μείνουν για πάντα στην Ελλάδα. Ο Ιωάννης Σταυριανός, πρωτοπαλίκαρο του Καραϊσκάκη, θα φθάσει στον βαθμό του ταγματάρχου Χωροφυλακής. Ο Φιλικός Χαράλαμπος Μάλης, θα διατελέσει γραμματέας του Πατριάρχη Αντιόχειας Ανθέμιου και αργότερα διδάσκαλος στην Κωνσταντινούπολη, ενώ το 1822 θα διοριστεί Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Θρησκείας της πρώτης επαναστατημένης Κυβέρνησης.
Η άφιξη τού εκ μητρός Κύπριου Ιωάννη Καποδίστρια στην Ελλάδα αναπτερώνει τις ελπίδες για εθνική ολοκλήρωση. Ο Ιωάννης Καποδίστριας ερωτηθείς από τον εκπρόσωπο του Αγγλικού Υπουργείου Εξωτερικών Wilmot-Horton (Οκτώβριος του 1827), ποια γεωγραφικά όρια αξιώνει η Ελλάς, απαντά: «Τα όρια ταύτα από του 1821 καθορίζονται υπό του αίματος του εκχυθέντος εις τα σφαγεία των Κυδωνιών, της Κύπρου, της Χίου, της Κρήτης, των Ψαρών και του Μεσολογγίου…».
Έκτοτε οι Έλληνες της Κύπρου θα ακολουθήσουν μια διαδρομή γεμάτη δύσκολους αγώνες ειρηνικούς και αιματηρούς που δεν θα δικαιώσουν τις προσδοκίες του. Με τη Μεγαλόνησο να μένει για πάντα μακριά από την μητρική αγκαλιά.
Επιμύθιο: Η συνείδηση της συμμετοχής της Κύπρου στο πανεθνικό ξεσηκωμό, γράφει η Θεοδώρα Μαρκάτου, εκφράστηκε αργότερα με τη συμμετοχή και Κυπρίων στην κάλυψη της δαπάνης για την ανέγερση του Ηρώου του Εικοσιένα.
*Ακαδημαϊκός – Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
Από το Μονάγρι Λεμεσού
av.avgoustinos@gmail.com
