Ο Λουκάς Αξελός παρουσιάζει ένα βιβλίο – σταθμό στη μελέτη του Ρήγα
Καταδίκασε τον δεσποτισμό, ανέδειξε την ελευθερία σε πρώτιστη αξία, υπερασπίστηκε την εθνική ανεξαρτησία και την αγάπη στην πατρίδα, εισηγήθηκε σεβασμό και ειρήνη για τα ελεύθερα κράτη, ανεξιθρησκεία, διάκριση των εξουσιών, κοινωνική ευαισθησία και πρόνοια για τους αδύναμους, υποστήριξε τα ατομικά δικαιώματα και τις δημοκρατικές αξίες. Μελετώντας και φωτίζοντας το έργο του σε όλο του το βάθος ο Ρήγας Βελεστινλής μπορεί να θεωρηθεί πρωτοπόρος και θεμελιωτής στην έννοια που σήμερα προσδιορίζεται ως Δημοκρατικός Πατριωτισμός.
Γράφει η Ελπίδα Πασαμιχάλη
Την πολύ ενδιαφέρουσα αυτή προσέγγιση του Ρήγα παρουσιάζει στο βιβλίο του με τίτλο «Ρήγας Βελεστινλής – Πατέρας της Ελληνικής Ανεξαρτησίας και του Δημοκρατικού Πατριωτισμού» ο καθηγητής, συγγραφέας και ιδρυτής του ιστορικού εκδοτικού οίκου Στοχαστής, Λουκάς Αξελός.
Για μια προσωπικότητα τόσο πληθωρική και πολυσύνθετη όσο ο Ρήγας που συνδύαζε την ακρίβεια του χαρτογράφου και το πάθος του μελετητή με το φλογερό ταπεραμέντο του ποιητή και το ανυπότακτο φρόνημα του επαναστάτη με τη βαθιά εντιμότητα, αυταπάρνηση και ευαισθησία του μάρτυρα, είναι φυσικό οι περισσότερες μελέτες να παρουσιάζουν ελλείψεις ή να χαρακτηρίζονται από μονομέρεια. Πολύ περισσότερο που οι πληροφορίες για τη ζωή αυτής της μοναδικής προσωπικότητας που άνθισε αλλά και διώχθηκε στα χρόνια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας είναι σε αρκετές περιπτώσεις συγκεχυμένες και ένα μέρος από το έργο του έχει χαθεί.
Ωστόσο ο Λουκάς Αξελός για τον οποίο η μορφή και το έργο του Ρήγα αποτελεί αντικείμενο δια βίου μελέτης, διάρκειας σχεδόν 60 ετών, με το νέο του βιβλίο, που έχει χαρακτηρισθεί ως «Σταθμός στη μελέτη του Ρήγα Βελεστινλή»., φωτίζει το πολυσχιδές του έργο, εμβαθύνει στις συνιστώσες της σκέψης του και αναδεικνύει πλευρές που έχουν υποτιμηθεί.
Αμφισβήτηση δύο κυρίαρχων αντιλήψεων για τον Ρήγα
Η μελέτη του Λουκά Αξελού αμφισβητεί δύο κυρίαρχες αντιλήψεις σχετικά με τις επιρροές στη σκέψη του Ρήγα. Από τη μια ασκεί τεκμηριωμένη κριτική στην άποψη ότι ο Ρήγας υπήρξε μονομερώς εκφραστής του πνεύματος της Γαλλικής Επανάστασης και του Διαφωτισμού και από την άλλη ότι η ιδέες του φέρουν το αποτύπωμα του Βυζαντίου.
Σύμφωνα με τον Λουκά Αξελό η βαθύτερη και ισχυρότερη επιρροή στη σκέψη του Ρήγα εντοπίζεται στην αρχαία Ελληνική Σκέψη και Δημοκρατία κάτι που τεκμηριώνεται στο έργο του πολλαπλώς.
Στην μνημειώδη Χάρτα του Ρήγα, έναν πραγματικά εκδοτικό άθλο για την εποχή του, οι αναφορές στην αρχαία Ελλάδα είναι τόσο πολλές που είναι αδύνατο να περάσουν απαρατήρητες.
Ο Ηρακλής παλεύει με μια έφιππη Αμαζόνα, η Αργοναυτική εκστρατεία, οι Δελφοί, το Θησείο, η Ακρόπολη, ο Παρθενώνας, τα Μακρά τείχη, το άγαλμα της Αθηνάς αλλά και ο Κολοσσός της Ρόδου. Τόποι συμβολικοί των αγώνων για την ελευθερία, όπως οι Θερμοπύλες, οι Πλαταιές, η Σαλαμίνα αλλά και τόποι εμβληματικοί για τη δημοκρατία όπως ο Άρειος Πάγος, η Πνύκα, η Αγορά των Αθηνών και το Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο.
Αξιοσημείωτη και υψηλού συμβολισμοί είναι η χαλκογραφία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, πλαισιωμένη από εικόνες των Σέλευκου, Αντίγονου, Κάσσανδρου και Πτολεμαίου, καθώς και σκηνές από τα κατορθώματα του μεγάλου στρατηλάτη. Όλα αυτά και πολλά άλλα προβάλλονται στην Χάρτα του Ρήγα καθιστώντας την έργο εθνικής αφύπνισης και συνειδητοποίησης που οι Οθωμανοί επεδίωκαν να διαγράψουν από τη μνήμη.
Όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, «Ο Ρήγας αν και συνειδητός φορέας των γαλλικών επαναστατικών ιδεών, προτάσσει την στήριξη στις δικές μας δυνάμεις. Γι αυτό και επιλέγει ως πρότυπο έναν κορυφαίο Έλληνα στρατηλάτη, που κατατρόπωσε τον Ασιάτη κατακτητή κατοχυρώνοντας την ανεξαρτησία των Ελλήνων, σε μια πολιτική συγκυρία που οι πλείστοι των συμπατριωτών και συμμαχητών του είχαν τα βλέμματα τους στραμμένα στον Ναπολέοντα, περιμένοντας την απελευθέρωση από τα έξω.» (σελ. 116)
Οι αναφορές στην αρχαία Ελλάδα είναι συνεχείς στο έργο του Ρήγα και ο Λουκάς Αξελός το υπογραμμίζει με πολλά αποσπάσματα από το έργα του.
Στο δεύτερο βιβλίο του το «Φυσικής απάνθισμα», ο Ρήγας γράφει στον εμβληματικό «Προς αναγνώστας» πρόλογο.
«Κάθε νουνεχής και φιλόπατρις λυπείται βλέποντας τους δυστυχείς απογόνους των ευκλεεστάτων Αριστοτέλους και Πλάτωνος ή πάντη γεγυμνωμένους από την ιδέαν της φιλοσοφίας ή, αφού εγήρασαν επικεκυφότες εις μόνα τα σπάνια της ελληνικής διαλέκτου βιβλία, να εκαρποφορήθησαν πολλά ολίγον ή παντελώς…. Όντας φύσει φιλέλλην, δεν ευχαριστήθην μόνον απλώς να θρηνήσω την κατάστασιν του Γένους μας, αλλά και συνδρομήν να επιφέρω επάσχισα…..» (σελ. 107)
Αποστάσεις όμως παίρνει ο συγγραφέας και από την υποτιθέμενη ισχυρή επιρροή του Βυζαντίου στο σύστημα αξιών του Ρήγα, επισημαίνοντας μεταξύ άλλων ότι κάτι τέτοιο έρχεται σε αντίθεση και με την ίδια τη πνευματική του κληρονομιά αλλά και με το πνεύμα της εποχής του. «Μ’ αποστροφή έβλεπε την «παρακμάζουσα ρωμαϊκή αυτοκρατορία της ανατολής» , ο αιώνας του Διαφωτισμού. Ο «βυζαντινός δεσποτισμός» δεν μπορεί να συγκινεί το Ρήγα.» τα δημοκρατικό ιδεώδες του οποίου είναι προφανές.
Η ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού
Θεμελιώδες στοιχείο στο πνευματικό και ιδεολογικό σύμπαν του Ρήγα, στοιχείο βαρύνουσας σημασίας είναι η βεβαιότητά του για την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού, η οποία τεκμηριώνεται από το έργο του πολλαπλώς. Ο Ρήγας απευθύνεται στους υπόδουλους Έλληνες ως απογόνους των αρχαίων Ελλήνων και πιστεύει ότι η εθνική αφύπνιση του Γένους θα γίνει με τη γνώση της Ιστορίας.
Οι στίχοι στον Θούριο είναι αποκαλυπτικοί:
«Λοιπόν, γιατί αργείτε, τί στέκεσθε νεκροί;
Ξυπνήσατε, μην είσθε ενάντιοι κ’ εχθροί.
Πώς οι προπάτορές μας ωρμούσαν σαν θεριά
Για την Ελευθερίαν πηδούσαν στη φωτιά,
έτζι κ’ ημείς αδέλφια, ν’ αρπάξωμεν για μια
τ’ άρματα, και να βγούμεν απ’ την πικρή σκλαβιά!»
Όπως επισημαίνει ο Λουκάς Αξελός αποτελεί ιστορική στρέβλωση ότι η Επανάσταση του 1821 ήταν εμπνευσμένη από τον Δαντών, τον Μαρά και τον Ροβεσπιέρο, ότι ήταν δηλαδή τέκνο της Γαλλικής Επανάστασης.
Η Επανάσταση του 1821 ήταν αυθεντικά εθνικοαπελευθερωτική και η βαθιά πεποίθηση για την ταυτοτική αφετηρία και την ιστορική συνέχεια του επαναστατημένων Ελλήνων αποτυπώνεται με τον πιο ευκρινή τρόπο στα λόγια του αρχιστράτηγου της Επανάστασης Θεόδωρου Κολοκοτρώνη:
«Η επανάστασις η εδική μας δεν ομοιάζει με καμμιάν απ’ όσαις γίνονται την σήμερον εις την Ευρώπην. Της Ευρώπης αι επαναστάσεις εναντίον των διοικήσεών των είναι εμφύλιος πόλεμος. Ο εδικός μας πόλεμος ήτον ο πλέον δίκαιος, ήτον έθνος με άλλο έθνος, ήτον με ένα λαόν οπού ποτέ δεν ηθέλησε να αναγνωρισθεί ως τοιούτος, ούτε να ορκισθεί, παρά μόνον ό,τι έκαμνε η βία. Ούτε ο Σουλτάνος ηθέλησεν ποτέ να θεωρήσει τον ελληνικόν λαόν ως λαόν, αλλ’ ως σκλάβους.»
Οι κατάλογοι με τα διασωθέντα αλλά και απολεσθέντα έργα του Ρήγα που παρατίθενται στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου αποδεικνύουν ότι ο Ρήγας Βελεστινλής δεν ήταν απλώς ένας φλογερός «βάρδος» της ελευθερίας του Γένους, όπως πιστεύουμε σήμερα αλλά μια πολυσύνθετη και λόγια πνευματική προσωπικότητα που οραματιζόταν την απελευθέρωση του Γένους με συνεκτικό ιδεολογική πρόταγμα και συντεταγμένες.
Ένας οραματιστής αλλά και ένας διανοούμενος που δεν καθηλώθηκε στο γραφείο. Θέλησε να κάνει τις ιδέες του πράξη. Και ίσως αυτός ο σπάνιος συνδυασμός, απολύτως ασυνήθιστος για λόγιους και ανθρώπους του πνεύματος, είναι αυτός που οδήγησε άδικα, σε υποτίμηση της πνευματικής του κληρονομιάς.
Ωστόσο όσο και αν η καθοριστική και φωτισμένη επίδραση του Ρήγα στην καρδιά των υπόδουλων Ελλήνων που σήκωσαν ψηλά τη σημαία της Επανάστασης του 1821 έχει υποτιμηθεί από μεγάλος μέρος των σύγχρονων ιστορικών, βρήκε την αναγνώριση και την τιμή που της αξίζει στα σοφά αλλά και συγκινητικά λόγια του μαθητή του και αρχιστράτηγου της Επανάστασης, του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη.
«Ο Ρήγας Φερραίος εστάθη ο μέγας ευεργέτης της φυλής μας, το μελάνι του θα είναι πολύτιμο ενώπιον του Θεού, όσο το αίμα του άγιο, Έγραψε τροπάρια, άλλο σόι, που εβίαζαν τα 4 [εννοεί τα τέσσερα έθνη της Βαλκανικής, Αλβανούς, Βουλγάρους, Έλληνες και Σέρβους] να συγγνωμήσουν, εδημοσίευσε και γεωγραφία του τόπου μας, και Ολύμπια, άλλα παιχνίδια ελληνικά πολεμικά εις το Ξαμίλι. Είχε η γεωγραφία του ζωγραφισμένα και τα πρόσωπα των παλαιών σοφών και ηρώων. “ Ως πότε παλληκάρια να ζούμε εις τα στενά”, από τα πολεμικά του τραγούδια το τελειότερο, περιέχει μιαν επιθεώρησιν των δυνάμεων της πατρίδος όλοι είναι παρόντες εις την επιθεώρησιν, κανένας δεν είναι απών, τα ξεφτέρια των Αγράφων, οι σταυραετοί του Ολύμπου, τα καπλάνια του Μαυροβουνιού, τα λιοντάρια του Σουλιού, Μάνης και Μακεδονίας και τα δελφίνια της θαλάσσης, οι Νησιώτες και οι Χριστιανοί του Δουνάβεως και Σάβα ποταμού.
Κάλλιο για την πατρίδα κανένας να χαθεί
Ή να κρεμάσει φούντα για ξένον στο σπαθί.
Εφύλαξα πίστιν εις την παραγγελίαν του και ο Θεός με αξίωσεν και εκρέμασα φούντα εις το γένος μας, ως στρατιώτης του».