Δημήτρης Χατζηγιαννάκης
Η αληθινή φωτογραφία του Λαφαζάνη, με το πορτρέτο του Χαμενεΐ, μας υπενθυμίζει ότι παρά την άνοδο των deepfakes, το ζωντανό φωτορεπορτάζ παραμένει το πιο ισχυρό και μερικές φορές το πιο απίστευτο εργαλείο καταγραφής της αλήθειας. Η δε μεγαλύτερη ειρωνεία της εποχής της ΤΝ δεν είναι ότι δημιουργεί ψεύτικες εικόνες.
Είναι ότι μας κάνει να δυσπιστούμε ακόμη και στις αληθινές… Δημήτρης Χατζηγιαννάκης 13 ΜΑΡΤΙΟΥ 2026, 14:43 Μια πραγματική φωτογραφία από διαδήλωση στην Αθήνα έγινε αντικείμενο αμφισβήτησης επειδή έμοιαζε… υπερβολική για να είναι αληθινή. Η εικόνα του Παναγιώτη Λαφαζάνη με πορτρέτο του Χαμενεΐ οδήγησε πολλούς να φωνάξουν «AI». «Τεχνητή Νοημοσύνη», μέχρι που ο φωτορεπόρτερ ξέσπασε δημόσια. Και αυτό ίσως είναι το πιο παράδοξο αποτέλεσμα της ΤΝ: δεν δημιουργεί μόνο ψεύτικες εικόνες. Μας κάνει να αμφισβητούμε και τις αληθινές. Στην εποχή της ΤΝ και των deepfakes (που στα ελληνικά μεταφράζονται ως «βαθιά ψεύδη»), η εμπιστοσύνη των χρηστών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) έχει κλονιστεί σε τέτοιο βαθμό, που πλέον η αλήθεια συχνά αντιμετωπίζεται ως «καλοφτιαγμένο ψέμα». Αυτό ακριβώς συνέβη με μια πρόσφατη φωτογραφία του πρώην υπουργού του ΣΥΡΙΖΑ και επικεφαλής της «Λαϊκής Ενότητας», Παναγιώτη Λαφαζάνη, η οποία προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων, ειρωνικών σχολίων και… μαζικών αναφορών που κατέληγαν ότι η φωτογραφία είναι «προϊόν ΤΝ». Το χρονικό της φωτογραφίας Ολα ξεκίνησαν κατά τη διάρκεια μιας πορείας διαμαρτυρίας στο κέντρο της Αθήνας. Στο στιγμιότυπο που εμφανίστηκε σε όλες τις εφημερίδες, ο Παναγιώτης Λαφαζάνης εμφανίζεται να διαδηλώνει κρατώντας ένα πορτρέτο του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη του Ιράν, που σκοτώθηκε στους βομβαρδισμούς της 28ης Φεβρουαρίου. Μέσα σε λίγες ώρες, η εικόνα έγινε viral. Η αντίδραση της πλειοψηφίας των χρηστών στο X (πρώην Twitter) και στο Facebook ήταν ακαριαία: «Είναι AI». Πολλοί άρχισαν να αναλύουν τις σκιές, τον τρόπο με τον οποίο κρατούσε το χαρτόνι και τα χαρακτηριστικά του προσώπου, επιμένοντας πως κανένας έλληνας πολιτικός δεν θα έκανε μια τέτοια κίνηση στην πραγματικότητα. Η παρέμβαση του φωτορεπόρτερ: «Μην ψάχνετε TN, είναι αληθινή» Η παραφιλολογία έλαβε τέλος με την παρέμβαση του ανθρώπου που πάτησε το κλείστρο. Ο έμπειρος φωτορεπόρτερ, Γιώργος Κονταρίνης, ο οποίος απαθανάτισε τη στιγμή, μιλώντας για το περιστατικό, εμφανίστηκε αγανακτισμένος από την ευκολία με την οποία το κοινό αμφισβητεί την πραγματική δημοσιογραφική καταγραφή. «Σταματήστε να ψάχνετε για ΤΝ εκεί που υπάρχει η σκληρή πραγματικότητα» ήταν το μήνυμα που μεταδόθηκε. Ο φωτογράφος επιβεβαίωσε ότι η εικόνα είναι 100% αυθεντική, τραβηγμένη σε πραγματικό χρόνο, χωρίς καμία επεξεργασία ή προσθήκη στοιχείων. Ο Παναγιώτης Λαφαζάνης όντως κρατούσε το συγκεκριμένο πορτρέτο, εκφράζοντας την υποστήριξή του με τον δικό του, ιδιαίτερο τρόπο. Γιατί ο Λαφαζάνης κρατούσε τη φωτογραφία του Χαμενεΐ; Η πολιτική χειρονομία του Λαφαζάνη δεν ήταν τυχαία. Την Πέμπτη 12 Μαρτίου 2026, πραγματοποιήθηκε αντιπολεμική διαδήλωση κατά των επιχειρήσεων των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν. Ο Χαμενεΐ, ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, είχε σκοτωθεί την πρώτη ημέρα του πολέμου, έπειτα από βομβαρδισμό του αρχηγείου του. Για τον Λαφαζάνη, γνωστό για τις αντι-ιμπεριαλιστικές θέσεις του, η παρουσία με το πορτρέτο του Χαμενεΐ ήταν μια συμβολική κίνηση αλληλεγγύης προς το Ιράν και καταδίκης της αμερικανοϊσραηλινής επιχείρησης. Το φαινόμενο της «άρνησης της πραγματικότητας» Το συγκεκριμένο περιστατικό αναδεικνύει ένα νέο, ανησυχητικό κοινωνικό φαινόμενο. Καθώς τα εργαλεία δημιουργίας εικόνων μέσω ΤΝ γίνονται όλο και πιο προσιτά, το κοινό τείνει να απορρίπτει οτιδήποτε φαίνεται «παράλογο» ή «ακραίο» ως κατασκευασμένο. Στην περίπτωση του κ. Λαφαζάνη, το πολιτικό παράδοξο της εικόνας (ένας πρώην αριστερός υπουργός να κρατά το πορτρέτο ενός ισλαμιστή ηγέτη) ήταν τόσο έντονο, που ο εγκέφαλος των χρηστών προτίμησε να κατηγορήσει έναν αλγόριθμο, παρά να δεχτεί την πραγματικότητα. Η κρίση εμπιστοσύνης της εικόνας Για περισσότερο από έναν αιώνα, η φωτογραφία ήταν το πιο ισχυρό τεκμήριο της πραγματικότητας. Από τους πολέμους μέχρι τις κοινωνικές εξεγέρσεις, μια εικόνα μπορούσε να μεταφέρει την αλήθεια με τρόπο που κανένα κείμενο δεν μπορούσε. Σήμερα όμως βρισκόμαστε σε μια αντιστροφή: η ίδια η εικόνα βρίσκεται υπό διαρκή αμφισβήτηση. Η εξάπλωση της ΤΝ επιτρέπει πλέον τη δημιουργία φωτορεαλιστικών εικόνων από απλές περιγραφές. Εργαλεία ΤΝ μπορούν να δημιουργήσουν πρόσωπα, σκηνές και γεγονότα που δεν συνέβησαν ποτέ, με τέτοια ποιότητα, ώστε να είναι δύσκολο να διακριθούν από πραγματικές φωτογραφίες. Ετσι, κάθε εικόνα γίνεται ύποπτη. Φίλοι μου, μάλιστα, μου έγραψαν και το σχετικό prompt: «Ετοίμασε μια φωτορεαλιστική εικόνα με τον Παναγιώτη Λαφαζάνη να διαδηλώνει σε αντιπολεμική διαδήλωση στην Αθήνα κρατώντας ένα πορτρέτο του αγιατολάχ Χαμενεΐ». Από το «photoshop», στο «μήπως είναι ΤΝ;» Για πολλά χρόνια, η συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από την ψηφιακή επεξεργασία: μήπως η φωτογραφία έχει αλλοιωθεί; μήπως κάποια λεπτομέρεια έχει αφαιρεθεί; Η ΤΝ αλλάζει ριζικά το ερώτημα. Δεν μιλάμε πια για αλλοίωση μιας πραγματικής εικόνας. Μιλάμε για πλήρη κατασκευή από το μηδέν. Το αποτέλεσμα είναι μια νέα μορφή δυσπιστίας: ο θεατής δεν ρωτά αν η εικόνα είναι «πειραγμένη», αλλά αν υπάρχει καν. Δηλαδή δεν αμφισβητήθηκε μόνο το αν ο Λαφαζάνης κρατούσε το πορτρέτο του αγιατολάχ Χαμενεΐ αλλά, ενδεχομένως, και κατά πόσον έγινε η αντιπολεμική διαδήλωση στην Αθήνα. Η παράδοξη μοίρα της φωτογραφίας Το πιο ειρωνικό στοιχείο είναι ότι όσο περισσότερο εξελίσσεται η τεχνολογία δημιουργίας εικόνων, τόσο περισσότερο πρέπει οι πραγματικοί φωτορεπόρτερ να αποδεικνύουν ότι… απλώς έκαναν τη δουλειά τους. Σε μια άλλη εποχή, η αυθεντικότητα μιας φωτογραφίας αποδεικνυόταν από την παρουσία της σε ένα μεγάλο πρακτορείο ή μια εφημερίδα. Σήμερα, ακόμη και μια δημοσιογραφική εικόνα μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ύποπτη κατασκευή. Η τεχνολογία, δηλαδή, δεν υπονομεύει μόνο την αλήθεια. Υπονομεύει κυρίως την εμπιστοσύνη προς όλους. Η εποχή όπου τίποτα δεν θεωρείται αυτονόητο Η ιστορία με τη φωτογραφία της διαδήλωσης του Παναγιώτη Λαφαζάνη δεν είναι πολιτικό γεγονός. Είναι τεχνολογικό και πολιτισμικό σύμπτωμα. Δείχνει ότι έχουμε περάσει σε μια εποχή όπου ακόμη και μια πραγματική φωτογραφία πρέπει να υπερασπιστεί την ύπαρξή της. Και αυτό ίσως είναι το πιο παράδοξο αποτέλεσμα της ΤΝ: δεν δημιουργεί μόνο ψεύτικες εικόνες. Μας κάνει να αμφισβητούμε και τις αληθινές. Το φαινόμενο του «μερίσματος του ψεύτη» (liar’s dividend) Η υπόθεση της φωτογραφίας του Παναγιώτη Λαφαζάνη φωτίζει και ένα λιγότερο γνωστό αλλά πολύ σημαντικό φαινόμενο της εποχής της ΤΝ: το λεγόμενο «μέρισμα του ψεύτη» (liar’s dividend). Ο όρος χρησιμοποιείται από ερευνητές των ψηφιακών μέσων για να περιγράψει μια παράδοξη συνέπεια της τεχνολογίας των deepfakes. Οσο πιο εύκολο γίνεται να δημιουργηθούν ψεύτικες εικόνες, βίντεο ή ηχητικά αποσπάσματα, τόσο πιο εύκολο γίνεται και για κάποιον να αμφισβητεί την αυθεντικότητα ενός πραγματικού γεγονότος. Με άλλα λόγια, η ύπαρξη της τεχνολογίας προσφέρει ένα «μέρισμα» σε όποιον θέλει να αρνηθεί την πραγματικότητα. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι μια αληθινή φωτογραφία, ένα πραγματικό βίντεο ή μια αυθεντική καταγραφή μπορεί να απορριφθεί απλώς με την κατηγορία ότι είναι «προϊόν ΤΝ». Δεν χρειάζεται απόδειξη· η αμφιβολία αρκεί. Η ιστορία με τη φωτογραφία του Λαφαζάνη είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πριν ακόμη εξεταστεί η πηγή της εικόνας ή η αξιοπιστία του φωτορεπόρτερ, ένα μέρος του κοινού προτίμησε να υποθέσει ότι η εικόνα ήταν αποτέλεσμα ΤΝ. Το γεγονός ότι σήμερα τέτοιες εικόνες μπορούν πράγματι να δημιουργηθούν από αλγορίθμους έκανε αυτή την υπόθεση να μοιάζει εύλογη. Αυτό ακριβώς είναι το «μέρισμα του ψεύτη»: σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να κατασκευάσει πειστικές ψευδείς εικόνες, η αμφισβήτηση γίνεται ευκολότερη από την απόδειξη της αλήθειας. Και έτσι, ακόμη και το αυθεντικό φωτορεπορτάζ κινδυνεύει να αντιμετωπίζεται ως ύποπτο. Το επόμενο βήμα: η πιστοποίηση της πραγματικότητας Το πιθανότερο είναι ότι τα επόμενα χρόνια η δημοσιογραφία θα χρειαστεί να χρησιμοποιεί εργαλεία όπως: – ψηφιακές υπογραφές στις φωτογραφίες – αλυσίδες πιστοποίησης προέλευσης (provenance) –metadata που αποδεικνύουν πότε και πού τραβήχτηκε μια εικόνα –ίσως ακόμη και «πιστοποιητικά αυθεντικότητας» για το οπτικό περιεχόμενο Με άλλα λόγια, η κοινωνία ίσως χρειαστεί ένα νέο σύστημα για να επανακτηθεί η εμπιστοσύνη τόσο στις εικόνες όσο και στα μέσα που την αναπαράγουν. Συμπέρασμα Η φωτογραφία του Παναγιώτη Λαφαζάνη θα μείνει στην ιστορία των ελληνικών μέσων κοινωνικής δικτύωσης (social media) όχι μόνο για το πολιτικό της περιεχόμενο, αλλά ως η στιγμή που η πραγματικότητα ξεπέρασε τη φαντασία της ΤΝ. Είναι μια υπενθύμιση ότι, παρά την άνοδο των deepfakes, το ζωντανό φωτορεπορτάζ παραμένει το πιο ισχυρό και μερικές φορές το πιο απίστευτο εργαλείο καταγραφής της αλήθειας. Αλλά και η μεγαλύτερη ειρωνεία της εποχής της ΤΝ δεν είναι ότι δημιουργεί ψεύτικες εικόνες. Είναι ότι μας κάνει να δυσπιστούμε ακόμη και στις αληθινές. Πηγή: Protagon.gr
ΠΗΓΗ Protagon
