Κατάρ, Πακιστάν, Ιράν και ΗΑΕ στη νέα αρχιτεκτονική της σύγκρουσης.
Η Αναμέτρηση Μπαίνει σε Νέα Φάση
Η αμερικανική απάντηση προς την Τεχεράνη έχει πλέον φτάσει, όμως η διαπραγμάτευση
δεν έχει κλείσει. Η απάντηση μεταφέρθηκε μέσω του Κατάρ στις 29 Σεπτεμβρίου, ενώ το
Ιράν, παρά την έντονη αντίδρασή του στην επίσκεψη του Ισραηλινού πρωθυπουργού στο
Άμπου Ντάμπι, συνέχισε να χρησιμοποιεί τη Ντόχα ως δίαυλο επικοινωνίας.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο νέο στοιχείο της σημερινής φάσης. Η σύγκρουση δεν
εξελίσσεται πλέον μόνο μέσα από στρατιωτικές κινήσεις, κυρώσεις και απειλές.
Παράλληλα με την πίεση στο Ορμούζ λειτουργεί ένα σύνθετο δίκτυο διαμεσολάβησης,
στο οποίο εμπλέκονται το Κατάρ, το Ομάν και το Πακιστάν, ενώ στο ευρύτερο
περιφερειακό επίπεδο τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Σαουδική Αραβία αποκτούν
ιδιαίτερη σημασία.
Την ίδια στιγμή, το Ορμούζ παραμένει ενεργό πεδίο αντιπαράθεσης. Στις 29 Σεπτεμβρίου
αναφέρθηκαν τρία πλοία που επλήγησαν στην περιοχή, μεταξύ τους και πετρελαιοφόρο,
ενώ από την ιρανική πλευρά διατυπώθηκε εκ νέου η θέση ότι η περιφερειακή ενεργειακή
υποδομή δεν μπορεί να θεωρείται ασφαλής εφόσον το Ιράν εμποδίζεται να εξάγει το
πετρέλαιό του.
Έτσι διαμορφώνεται μια παράδοξη κατάσταση. Η διπλωματία συνεχίζεται την ίδια στιγμή
που η στρατιωτική και οικονομική πίεση παραμένει ενεργή. Το Ιράν καταδικάζει τις
περιφερειακές κινήσεις που θεωρεί απειλητικές, αλλά δεν εγκαταλείπει τους διαύλους
επικοινωνίας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ασκούν πίεση, αλλά ταυτόχρονα διατηρούν ανοιχτό
το ενδεχόμενο συνέχισης των συνομιλιών. Και οι περιφερειακές δυνάμεις προσπαθούν να
διατηρήσουν τη δική τους ελευθερία κινήσεων μέσα σε μια σύγκρουση που δεν μπορούν
να ελέγξουν πλήρως.
Το κρίσιμο ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο τι ζητά κάθε πλευρά, αλλά ποιος θα
πραγματοποιήσει την πρώτη ουσιαστική κίνηση και μέσα από ποιον δίαυλο. Το Ορμούζ
παραμένει ο βασικός μοχλός πίεσης, αλλά γύρω του διαμορφώνεται πλέον ένα πολύ
ευρύτερο διπλωματικό και γεωπολιτικό παιχνίδι.
Η νέα φάση της αναμέτρησης δεν κρίνεται, λοιπόν, αποκλειστικά στη θάλασσα. Κρίνεται
και στα τραπέζια που βρίσκονται πίσω από τη θάλασσα.
Η Αμερικανική Απάντηση Έφτασε
Η αμερικανική απάντηση προς την Τεχεράνη παραδόθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου μέσω του
Κατάρ. Το περιεχόμενό της δεν έχει δημοσιοποιηθεί πλήρως, όμως το βασικό σημείο της
διαπραγμάτευσης φαίνεται πλέον να αφορά περισσότερο τη σειρά των βημάτων παρά την
ίδια την ανάγκη για έναν μηχανισμό αποκλιμάκωσης.
Το ιρανικό σχέδιο προβλέπει μια διαδικασία επτά ημερών. Η άρση του αμερικανικού
ναυτικού αποκλεισμού και των περιορισμών στις ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου συνδέεται
με κατάπαυση πυρός, ενώ το άνοιγμα του Ορμούζ θα ακολουθούσε στο τέλος της
διαδικασίας. Στο ίδιο πλαίσιο έχει αναφερθεί και η απελευθέρωση περίπου 12 δισ.
δολαρίων ιρανικών κεφαλαίων.
Εδώ βρίσκεται το πραγματικό πρόβλημα. Καμία πλευρά δεν θέλει να εμφανιστεί ότι κάνει
την πρώτη υποχώρηση χωρίς αντίστοιχο αντάλλαγμα. Η Τεχεράνη επιδιώκει να συνδέσει
το Ορμούζ, τις εξαγωγές πετρελαίου και την οικονομική πίεση σε ένα ενιαίο πακέτο. Η
Ουάσιγκτον, από την άλλη, καλείται να αποφασίσει τη σειρά με την οποία θα
εφαρμοστούν οι δεσμεύσεις.
Έτσι, η διαπραγμάτευση περνά από το «αν» στο «ποιος πρώτος». Και σε μια κρίση όπου
το Ορμούζ αποτελεί ταυτόχρονα στρατιωτικό, ενεργειακό και οικονομικό μοχλό, η σειρά
των κινήσεων μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με το ίδιο το περιεχόμενο μιας
συμφωνίας.
Το Ιράν Καταδικάζει το Άμπου Ντάμπι, αλλά Δεν Κλείνει τη Ντόχα
Η επιβεβαιωμένη συνάντηση του Ισραηλινού πρωθυπουργού με την ηγεσία των
Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων στο Άμπου Ντάμπι προκάλεσε έντονη αντίδραση στην
Τεχεράνη. Το Ιράν καταδίκασε την παρουσία του Ισραήλ στην περιοχή και προειδοποίησε
τα γειτονικά κράτη να μην επιτρέψουν τη χρησιμοποίηση του εδάφους τους για
επιχειρήσεις εναντίον άλλων κρατών. Η αντίδραση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή
η συνάντηση πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία η περιφερειακή
διπλωματία βρίσκεται ήδη σε εξαιρετικά ευαίσθητο σημείο. Επικολλημένο κείμενο
Επικολλημένο κείμενο
Παρά την καταδίκη, όμως, η Τεχεράνη δεν διέκοψε τον δίαυλο με το Κατάρ. Την ίδια
χρονική περίοδο κατά την οποία αντέδρασε στις εξελίξεις του Άμπου Ντάμπι, ο Ιρανός
υπουργός Εξωτερικών παρέλαβε μέσω της Ντόχα την αμερικανική απάντηση στις ιρανικές
προτάσεις. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι η Τεχεράνη διαχωρίζει την πολιτική θέση ενός
κράτους από τη χρησιμότητά του ως διαύλου επικοινωνίας. Επικολλημένο κείμενο
Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη για την κατανόηση της σημερινής περιφερειακής
αρχιτεκτονικής. Το Κατάρ και το Ομάν εξακολουθούν να διαθέτουν ιδιαίτερη αξία ως
ενδιάμεσοι μεταξύ πλευρών που βρίσκονται σε άμεση αντιπαράθεση. Παράλληλα, το
Πακιστάν εμφανίζεται να αποκτά αυξημένο βάρος στη διαδικασία, καθώς συνδέεται με
προηγούμενες προσπάθειες διαμεσολάβησης και με τη νέα συζήτηση γύρω από τη σειρά
των βημάτων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε αποκλιμάκωση. Επικολλημένο κείμενο
Έτσι, η εικόνα που διαμορφώνεται δεν είναι ένα απλό δίπολο Ουάσιγκτον–Τεχεράνης. Η
σύγκρουση εξελίσσεται ταυτόχρονα στο στρατιωτικό, οικονομικό και διπλωματικό
επίπεδο, ενώ διαφορετικά κράτη προσπαθούν να διατηρήσουν τους δικούς τους διαύλους
και την ελευθερία κινήσεών τους. Το Ιράν μπορεί να καταγγέλλει μια περιφερειακή
επιλογή ως απειλητική και ταυτόχρονα να χρησιμοποιεί τον ίδιο περιφερειακό χώρο για να
διαπραγματεύεται. Αυτό δεν αποτελεί αντίφαση. Αποτελεί χαρακτηριστικό μιας κρίσης
στην οποία η πίεση και η διπλωματία λειτουργούν παράλληλα.
Το Άγνωστο Τραπέζι του Άμπου Ντάμπι
Η επίσκεψη του Ισραηλινού πρωθυπουργού στο Άμπου Ντάμπι στις 27 Σεπτεμβρίου έχει
επιβεβαιωθεί, όπως και η συνάντησή του με τον ηγέτη των Ηνωμένων Αραβικών
Εμιράτων. Εκεί όπου αρχίζουν οι αβεβαιότητες είναι η σύνθεση ενός ευρύτερου
περιφερειακού τραπεζιού. Υπήρξαν αναφορές για παρουσία ή επαφές εκπροσώπων από
Κατάρ, Ομάν, Λιβύη και Μαρόκο, ενώ καταγράφηκαν αεροσκάφη από διάφορες χώρες της
περιοχής. Ωστόσο, οι σχετικές αναφορές δεν επιβεβαιώθηκαν στο σύνολό τους.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η περίπτωση της Σαουδικής Αραβίας. Αναφορές έκαναν λόγο για
σαουδαραβική συμμετοχή, όμως στη συνέχεια αυτή αποσύρθηκε από το ίδιο το ρεπορτάζ,
ενώ η σαουδαραβική πλευρά αρνήθηκε ότι συμμετείχε οποιοσδήποτε εκπρόσωπός της. Το
ίδιο ισχύει και για την Ιορδανία, η οποία επίσης αρνήθηκε συμμετοχή. Επομένως, δεν
μπορούμε να παρουσιάσουμε ως δεδομένη μια ευρύτερη σύνοδο κρατών στο Άμπου
Ντάμπι. Τα διαθέσιμα στοιχεία επιβεβαιώνουν τη συνάντηση, όχι ολόκληρη τη
φημολογούμενη σύνθεση του τραπεζιού.
Το γεγονός όμως ότι εμφανίζονται επανειλημμένα οι ίδιες χώρες γύρω από τους διαύλους
της κρίσης έχει γεωπολιτική σημασία. Το Κατάρ και το Ομάν διατηρούν επαφές με την
Τεχεράνη, το Πακιστάν εμφανίζεται να αποκτά αυξημένο ρόλο στη διαμεσολάβηση, ενώ
τα ΗΑΕ βρίσκονται πλέον σε πιο εμφανή θέση εξαιτίας της ανοιχτής σχέσης τους με το
Ισραήλ. Έτσι, η περιφερειακή διπλωματία δεν συγκροτεί ένα ενιαίο στρατόπεδο.
Συγκροτεί ένα δίκτυο διαφορετικών κρατών με διαφορετικές σχέσεις, συμφέροντα και
διαύλους επικοινωνίας.
Αυτό είναι ίσως σημαντικότερο από το ίδιο το ερώτημα ποιοι κάθισαν στο τραπέζι. Σε μια
κρίση όπου η Ουάσιγκτον και η Τεχεράνη διαπραγματεύονται έμμεσα, η πραγματική ισχύς
ενός περιφερειακού κράτους μπορεί να βρίσκεται όχι μόνο στις στρατιωτικές του
δυνατότητες, αλλά και στην ικανότητά του να μεταφέρει μηνύματα, να ανοίγει διαύλους
και να διατηρεί επαφές με περισσότερες από μία πλευρές. Το Άμπου Ντάμπι, η Ντόχα, το
Μουσκάτ και το Ισλαμαμπάντ αποκτούν έτσι διαφορετικούς ρόλους μέσα στην ίδια κρίση,
χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποτελούν ενιαίο πολιτικό ή στρατηγικό μπλοκ.
Ορμούζ: Η Θάλασσα Δεν Έχει Σταματήσει να Μιλά
Το Ορμούζ παραμένει το βασικό σημείο όπου η στρατιωτική πίεση συναντά την
ενεργειακή πραγματικότητα. Στις 29 Σεπτεμβρίου αναφέρθηκαν τρία πλοία που
επλήγησαν στην περιοχή, μεταξύ τους και ένα πετρελαιοφόρο. Παράλληλα, ο πρόεδρος
του ιρανικού κοινοβουλίου, Μοχαμάντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ, προειδοποίησε ότι, εφόσον το
Ιράν δεν μπορεί να εξάγει το πετρέλαιό του, δεν μπορεί να θεωρείται ασφαλής η
περιφερειακή ενεργειακή υποδομή.
Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι το Ορμούζ δεν αποτελεί απλώς ένα θαλάσσιο πέρασμα που
μπορεί να «ανοίξει» ή να «κλείσει» με μια πολιτική απόφαση. Η πραγματική κατάσταση
είναι περισσότερο σύνθετη. Από τη μία πλευρά υπάρχει η αμερικανική προσπάθεια
ελέγχου της ναυσιπλοΐας και προστασίας των ενεργειακών ροών. Από την άλλη, η
Τεχεράνη επιχειρεί να διατηρήσει τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί το Στενό ως μοχλό
πίεσης απέναντι στον αποκλεισμό των δικών της εξαγωγών. Η σύγκρουση επομένως
μεταφέρεται από το ερώτημα του τυπικού ελέγχου στο ερώτημα του ποιος μπορεί
πραγματικά να επιβάλει τους όρους κυκλοφορίας.
Η ενεργειακή διάσταση κάνει το ζήτημα ακόμη πιο κρίσιμο. Το υλικό καταγράφει ότι οι
εξαγωγές του Ιράν συνεχίζονται μέσω πιο δυσδιάκριτων διαδρομών και μεταφορτώσεων
από πλοίο σε πλοίο, ενώ παραμένει ανοιχτό το ζήτημα του πραγματικού όγκου της
θαλάσσιας κυκλοφορίας. Ταυτόχρονα, προηγούμενοι ισχυρισμοί για συγκεκριμένο αριθμό
πλοίων που φέρεται να επλήγησαν δεν μπορούν να θεωρηθούν επιβεβαιωμένοι.
Αυτό δημιουργεί μια κατάσταση όπου η ναυτική ισχύς, οι ενεργειακές ροές και η
οικονομική πίεση λειτουργούν ταυτόχρονα. Το Ορμούζ γίνεται έτσι κάτι περισσότερο από
ένα στενό γεωγραφικό πέρασμα. Γίνεται διαπραγματευτικό εργαλείο. Κάθε επίθεση σε
πλοίο, κάθε μεταβολή στις συνοδείες και κάθε αλλαγή στις ροές πετρελαίου επηρεάζει
άμεσα το περιθώριο κινήσεων όλων των πλευρών.
Γι’ αυτό και το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν το Ορμούζ είναι «ανοιχτό» ή «κλειστό»
με απόλυτους όρους. Το κρίσιμο είναι ποιος μπορεί να εγγυηθεί ασφαλή διέλευση, ποιος
μπορεί να διαταράξει αυτή τη διέλευση και ποιος μπορεί να μετατρέψει αυτή την
ικανότητα σε διαπραγματευτικό πλεονέκτημα. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η στρατηγική αξία
του Στενού.
Το Πακιστάν: Μεσολαβητής ή Εγγυητής;
Το Πακιστάν αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη νέα φάση της διαπραγμάτευσης. Η
προηγούμενη εικόνα ότι το Ισλαμαμπάντ δεν θα εμπλακεί στρατιωτικά στην περιφερειακή
κρίση έχει πλέον διαφοροποιηθεί, καθώς ο υπουργός Άμυνας Khawaja Muhammad Asif
δήλωσε ότι το Πακιστάν θα χρησιμοποιήσει όλα τα διαθέσιμα μέσα για την υπεράσπιση
της Σαουδικής Αραβίας. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, δεν έχει καταγραφεί πακιστανική
στρατιωτική επιχείρηση στο μέτωπο.
Παράλληλα, το Ισλαμαμπάντ εμφανίζεται να αποκτά μεγαλύτερο διπλωματικό βάρος. Το
ιρανικό σχέδιο για το Ορμούζ συνδέεται με προηγούμενη πακιστανική διαμεσολάβηση,
ενώ το νέο πλαίσιο των συνομιλιών επαναφέρει το Πακιστάν στο προσκήνιο. Αν πράγματι
το Κατάρ και το Ομάν περιοριστούν σε συγκεκριμένο ρόλο ή αντιμετωπίσουν δυσκολίες
ως δίαυλοι, η σημασία του Ισλαμαμπάντ μπορεί να αυξηθεί. Η συγκεκριμένη εξέλιξη,
όμως, παραμένει υπό διαμόρφωση.
Το σημαντικό είναι ότι το Πακιστάν βρίσκεται σε διαφορετική θέση από τα κράτη του
Κόλπου. Διατηρεί στενή σχέση με τη Σαουδική Αραβία, αλλά ταυτόχρονα έχει δικούς του
διαύλους προς το Ιράν και ευρύτερο περιφερειακό βάρος. Αυτό του επιτρέπει να
λειτουργεί δυνητικά ως μεσολαβητής, χωρίς να σημαίνει ότι έχει ήδη μετατραπεί σε
εγγυητή μιας συμφωνίας.
Η διάκριση είναι ουσιαστική. Μεσολάβηση σημαίνει ότι μεταφέρεις μηνύματα και
προτάσεις. Εγγύηση σημαίνει ότι αναλαμβάνεις ευθύνη για την εφαρμογή τους. Μέχρι
στιγμής, τα διαθέσιμα στοιχεία τεκμηριώνουν περισσότερο τον πρώτο ρόλο.
Σαουδική Αραβία – Υεμένη: Το Δεύτερο Μέτωπο
Η κρίση γύρω από το Ορμούζ δεν περιορίζεται στον Περσικό Κόλπο. Στην Υεμένη
παραμένει ανοιχτό ένα δεύτερο μέτωπο, με τη Σαουδική Αραβία και την Ansar Allah να
βρίσκονται σε μια εύθραυστη κατάσταση, ενώ το Ομάν εξακολουθεί να αποτελεί βασικό
δίαυλο επικοινωνίας. Υπήρξαν αναφορές για πρόταση κατάπαυσης πυρός διάρκειας δύο
εβδομάδων μέσω του Μουσκάτ, όμως μέχρι στιγμής δεν υπάρχει επαρκής επιβεβαίωση
ώστε να παρουσιαστεί ως συμφωνία. Το γεγονός ότι δεν έχει καταγραφεί νέα επίθεση
εναντίον σαουδαραβικού εδάφους από τις 26 Σεπτεμβρίου αποτελεί ένδειξη, αλλά το
χρονικό διάστημα είναι ακόμη πολύ μικρό για ασφαλές συμπέρασμα.
Παράλληλα, η κατάσταση στο εσωτερικό της Υεμένης παραμένει κρίσιμη. Η Marib και ο
άξονας Taiz–Aden εξακολουθούν να αποτελούν σημεία στρατηγικής σημασίας, ενώ η
παρουσία των Houthi στην περιοχή της Ερυθράς Θάλασσας και κοντά στο Bab el-Mandeb
συνδέει άμεσα το υεμενικό μέτωπο με τις θαλάσσιες οδούς που οδηγούν προς τον Ινδικό
Ωκεανό. Έτσι, μια μεταβολή στην Υεμένη μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τη Σαουδική
Αραβία αλλά και τη συνολική ενεργειακή και εμπορική ασφάλεια της περιοχής.
Η σημασία αυτού του μετώπου βρίσκεται ακριβώς στη σύνδεσή του με το Ορμούζ. Η
πίεση στην ανατολική πλευρά της Αραβικής Χερσονήσου και η αστάθεια στην Ερυθρά
Θάλασσα δημιουργούν δύο διαφορετικούς θαλάσσιους άξονες πίεσης. Για το Ριάντ,
επομένως, η διαχείριση της σχέσης με την Ansar Allah δεν είναι ανεξάρτητη από τη
μεγαλύτερη περιφερειακή κρίση. Για την Τεχεράνη, αντίστοιχα, η κατάσταση στην Υεμένη
αποτελεί έναν ακόμη παράγοντα που επηρεάζει το συνολικό περιθώριο διαπραγμάτευσης.
Μέχρι στιγμής, ωστόσο, δεν υπάρχει τεκμηριωμένη ένδειξη ότι το υεμενικό μέτωπο έχει
μετατραπεί σε νέο γενικευμένο πόλεμο. Αυτό που υπάρχει είναι ένα ενεργό περιφερειακό
μέτωπο, το οποίο μπορεί να επηρεάσει τη διαπραγμάτευση χωρίς να αποτελεί ακόμη το
κεντρικό της πεδίο.
Τα ΗΑΕ Βρίσκονται στο Κέντρο της Πίεσης
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα βρίσκονται πλέον σε ιδιαίτερα ευαίσθητη θέση. Η
επίσκεψη του Ισραηλινού πρωθυπουργού στο Άμπου Ντάμπι επιβεβαιώθηκε επίσημα από
την πλευρά των Εμιράτων και αποτέλεσε την πρώτη δημόσια επιβεβαίωση μιας τέτοιας
συνάντησης, μετά από προηγούμενη επίσκεψη που είχε επισήμως διαψευστεί. Η ιρανική
αντίδραση ήταν άμεση, με προειδοποίηση προς τα κράτη της περιοχής να μην επιτρέπουν
τη χρησιμοποίηση του εδάφους τους εναντίον άλλων κρατών.
Ωστόσο, η Τεχεράνη δεν κατονόμασε τα ΗΑΕ στην προειδοποίησή της. Παράλληλα, η
απειλή του προέδρου του ιρανικού κοινοβουλίου συνδέθηκε με την ευρύτερη ενεργειακή
υποδομή της περιοχής και με την προσπάθεια παρεμπόδισης των ιρανικών εξαγωγών
πετρελαίου, όχι αποκλειστικά με το Άμπου Ντάμπι. Αυτό έχει σημασία, καθώς δείχνει ότι
η ιρανική πίεση δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε συγκεκριμένη στρατιωτική απάντηση
εναντίον των Εμιράτων.
Ταυτόχρονα, τα ΗΑΕ βρίσκονται ανάμεσα σε διαφορετικά περιφερειακά δίκτυα. Από τη
μία πλευρά διατηρούν ανοιχτή σχέση με το Ισραήλ και φιλοξένησαν την επίσκεψη
Netanyahu. Από την άλλη, η ευρύτερη διπλωματική αρχιτεκτονική του Κόλπου
εξακολουθεί να περιλαμβάνει κράτη όπως το Κατάρ και το Ομάν, τα οποία διατηρούν
διαύλους προς την Τεχεράνη. Η θέση των Εμιράτων επομένως αποκτά μεγαλύτερη
σημασία ακριβώς επειδή η περιοχή δεν λειτουργεί ως ενιαίο στρατόπεδο.
Το Άμπου Ντάμπι γίνεται έτσι ένας ακόμη κόμβος της κρίσης. Η εξέλιξη δεν σημαίνει ότι
τα ΗΑΕ έχουν επιλέξει να αποτελέσουν μέρος μιας ενιαίας αντιιρανικής στρατηγικής.
Σημαίνει ότι η σχέση τους με το Ισραήλ, σε μια περίοδο όπου το Ορμούζ και οι
ενεργειακές ροές βρίσκονται υπό πίεση, αυξάνει το στρατηγικό βάρος κάθε κίνησής τους.
Το Ιράν Πιέζεται, αλλά Δεν Εγκαταλείπει τη Διαπραγμάτευση
Η Τεχεράνη βρίσκεται υπό σημαντική οικονομική πίεση. Το υλικό καταγράφει νέα
υποχώρηση του ριάλ σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα στις 29 Σεπτεμβρίου, ενώ παράλληλα
συνεχίζονται οι αμερικανικές κυρώσεις. Την ίδια ημέρα ανακοινώθηκαν νέες κυρώσεις σε
δέκα στόχους που συνδέονται με το ιρανικό δίκτυο προμηθειών. Παράλληλα, η
αμερικανική στρατιωτική παρουσία στο Ιράκ έχει πλέον ολοκληρώσει την αποχώρησή
της, γεγονός που μεταβάλλει το περιφερειακό στρατιωτικό περιβάλλον.
Η οικονομική πίεση, ωστόσο, δεν έχει οδηγήσει την Τεχεράνη σε εγκατάλειψη της
διαπραγματευτικής οδού. Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν έχει δηλώσει ότι το Ιράν θα
επιδιώξει μια λύση στην οποία θα υπάρχει όφελος και για τις δύο πλευρές, ενώ η ιρανική
πλευρά συνέχισε να χρησιμοποιεί το Κατάρ για την επικοινωνία με την Ουάσιγκτον. Αυτό
έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή δείχνει ότι η διαπραγμάτευση παραμένει ενεργό εργαλείο
της ιρανικής στρατηγικής, ακόμη και υπό αυξανόμενη πίεση.
Ταυτόχρονα, η Τεχεράνη προσπαθεί να διατηρήσει διαπραγματευτικά χαρτιά. Το Ορμούζ,
οι εξαγωγές πετρελαίου και η δυνατότητα περιφερειακής πίεσης συνδέονται μεταξύ τους
στο ιρανικό σχέδιο. Η λογική είναι σαφής: η άρση της πίεσης δεν μπορεί, από την ιρανική
πλευρά, να αντιμετωπίζεται χωριστά από τις παραχωρήσεις που ζητά η Ουάσιγκτον. Γι’
αυτό και η διαφωνία για τη σειρά των βημάτων αποκτά τόσο μεγάλη σημασία.
Η εικόνα που προκύπτει δεν είναι ενός Ιράν που έχει απαλλαγεί από την πίεση, αλλά ούτε
και ενός Ιράν που έχει εγκαταλείψει τη δυνατότητα διαπραγμάτευσης. Η Τεχεράνη
προσπαθεί να συνδυάσει οικονομική αντοχή, περιφερειακούς διαύλους και έλεγχο
κρίσιμων μοχλών πίεσης, ώστε να διατηρήσει όσο το δυνατόν περισσότερες επιλογές στο
τραπέζι. Σε αυτή τη φάση, η διαπραγματευτική ικανότητα εξαρτάται ακριβώς από το πόσες
επιλογές παραμένουν διαθέσιμες σε κάθε πλευρά.
Η Αμερικανική Παρουσία Αλλάζει Μορφή
Η αμερικανική παρουσία στην περιοχή δεν μπορεί πλέον να εξετάζεται μόνο με βάση το
μέγεθος των στρατιωτικών δυνάμεων. Η ολοκλήρωση της αμερικανικής αποχώρησης από
το Ιράκ μεταβάλλει ένα μέρος της προηγούμενης στρατιωτικής διάταξης, ενώ η
αντιπαράθεση γύρω από το Ορμούζ δείχνει ότι η Ουάσιγκτον εξακολουθεί να διαθέτει
σημαντικά μέσα πίεσης στη θάλασσα και στον ενεργειακό χώρο. Το ένα δεν αναιρεί το
άλλο.
Παράλληλα, η αμερικανική πολιτική συνδυάζει στρατιωτική πίεση, οικονομικές κυρώσεις
και διαπραγμάτευση. Οι νέες κυρώσεις της 29ης Σεπτεμβρίου δείχνουν ότι η οικονομική
πίεση συνεχίζεται ακόμη και ενώ βρίσκεται σε εξέλιξη η προσπάθεια επικοινωνίας μέσω
του Κατάρ.
Αυτό δημιουργεί μια διαφορετική εικόνα από έναν απλό στρατιωτικό ανταγωνισμό. Η
αμερικανική ισχύς παραμένει σημαντικός παράγοντας, όμως η αποτελεσματικότητά της
εξαρτάται από το αν μπορεί να μετατρέψει την πίεση σε συγκεκριμένο πολιτικό
αποτέλεσμα. Το γεγονός ότι η Τεχεράνη εξακολουθεί να διαπραγματεύεται, ενώ
ταυτόχρονα διατηρεί το Ορμούζ ως μοχλό πίεσης, δείχνει ακριβώς τη διαφορά ανάμεσα
στην ικανότητα επιβολής πίεσης και στον πλήρη έλεγχο της εξέλιξης.
Η κρίση επομένως δεν εξελίσσεται με βάση έναν μόνο δείκτη αμερικανικής στρατιωτικής
ισχύος. Εξελίσσεται μέσα από τη σχέση στρατιωτικής παρουσίας, οικονομικής πίεσης,
ενεργειακών ροών και διπλωματικών διαύλων. Και σε αυτό το περιβάλλον, κάθε πλευρά
προσπαθεί να διατηρήσει όσο το δυνατόν περισσότερες επιλογές.
Ποιος Ελέγχει τον Δίαυλο;
Η εξέλιξη της κρίσης δείχνει ότι η διαπραγμάτευση δεν περνά πλέον από έναν μόνο
δίαυλο. Το Κατάρ μετέφερε την αμερικανική απάντηση προς την Τεχεράνη, ενώ το Ομάν
εξακολουθεί να έχει ιδιαίτερη σημασία στις επαφές γύρω από τη Σαουδική Αραβία και την
Υεμένη. Παράλληλα, το Πακιστάν εμφανίζεται όλο και περισσότερο ως πιθανός
ενδιάμεσος στη διαδικασία μεταξύ των περιφερειακών πλευρών.
Αυτό δημιουργεί ένα πλέγμα διαύλων που δεν ταυτίζεται με ένα ενιαίο στρατόπεδο. Το
Κατάρ και το Ομάν μπορούν να διατηρούν επαφές με την Τεχεράνη χωρίς να έχουν τις
ίδιες σχέσεις με την Ουάσιγκτον. Το Πακιστάν συνδέεται στενά με τη Σαουδική Αραβία,
αλλά ταυτόχρονα διατηρεί δικές του σχέσεις με το Ιράν. Τα ΗΑΕ, από την άλλη, έχουν
επιβεβαιώσει ανοιχτή σχέση με το Ισραήλ, ενώ βρίσκονται μέσα στο ίδιο περιφερειακό
σύστημα όπου λειτουργούν οι υπόλοιποι δίαυλοι.
Η σημασία αυτής της αρχιτεκτονικής βρίσκεται στην ελευθερία κινήσεων. Όσο
περισσότερα κανάλια παραμένουν διαθέσιμα, τόσο δυσκολότερο είναι να μετατραπεί η
κρίση σε μια αποκλειστική αντιπαράθεση δύο πλευρών. Ένα μήνυμα μπορεί να περάσει
από τη Ντόχα, μια διαφορετική διαπραγμάτευση από το Μουσκάτ και μια περιφερειακή
πρωτοβουλία από το Ισλαμαμπάντ. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πρωτεύουσες αυτές ενεργούν
συντονισμένα ή ότι έχουν κοινή στρατηγική.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται η γεωπολιτική σημασία της σημερινής φάσης. Η δύναμη ενός
κράτους δεν μετριέται μόνο από τις στρατιωτικές του δυνατότητες, αλλά και από το πόσες
επιλογές διαθέτει και πόσους διαύλους μπορεί να κρατήσει ανοικτούς. Στο Ορμούζ, η
μάχη επομένως δεν αφορά μόνο τα πλοία και τις εξαγωγές πετρελαίου. Αφορά και τον
έλεγχο της ίδιας της διαδικασίας που μπορεί να οδηγήσει στην επόμενη συμφωνία.
Η Επόμενη Κίνηση Δεν Είναι Ακόμη Στρατιωτική
Η εικόνα που διαμορφώνεται μετά την αμερικανική απάντηση είναι περισσότερο σύνθετη
από μια απλή αντιπαράθεση Ουάσιγκτον και Τεχεράνης. Η αμερικανική απάντηση έφτασε
μέσω Κατάρ, όμως το περιεχόμενό της δεν έχει δημοσιοποιηθεί πλήρως. Το Ιράν
εξακολουθεί να διατηρεί ανοικτό τον δίαυλο της Ντόχα, ενώ το Ομάν και το Πακιστάν
παραμένουν σημαντικοί παράγοντες στη διαμόρφωση των περιφερειακών επαφών.
Παράλληλα, η κατάσταση στο Ορμούζ συνεχίζει να επιβαρύνεται από περιστατικά με
εμπορικά πλοία και από την αντιπαράθεση γύρω από τις ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου.
Το Άμπου Ντάμπι προσθέτει μια ακόμη διάσταση. Η επίσκεψη του Netanyahu έχει
επιβεβαιωθεί, όμως οι πληροφορίες για ευρύτερη συμμετοχή άλλων κρατών παραμένουν
εν μέρει ανεπιβεβαίωτες. Η Τεχεράνη αντέδρασε στην ισραηλινή παρουσία, χωρίς να
κατονομάσει τα ΗΑΕ ως στόχο, ενώ ταυτόχρονα συνέχισε τη διαπραγματευτική
διαδικασία μέσω Κατάρ. Αυτό δείχνει ότι η περιφερειακή κρίση δεν κινείται σε ένα
καθαρό σχήμα δύο στρατοπέδων. Υπάρχουν κράτη που λειτουργούν ως δίαυλοι, κράτη
που φιλοξενούν επαφές και κράτη που προσπαθούν να διατηρήσουν τη δική τους
ελευθερία κινήσεων.
Το Πακιστάν αποκτά παράλληλα μεγαλύτερο βάρος. Η νέα τοποθέτηση του υπουργού
Άμυνας υπέρ της υπεράσπισης της Σαουδικής Αραβίας διαφοροποιεί την προηγούμενη
εικόνα, χωρίς όμως να έχει καταγραφεί πακιστανική στρατιωτική δράση. Ταυτόχρονα, η
σχέση του Ισλαμαμπάντ με τις προσπάθειες διαμεσολάβησης το καθιστά έναν πιθανό
κρίσιμο ενδιάμεσο παράγοντα. Στην Υεμένη, η κατάσταση παραμένει επίσης ανοικτή, με
το Ομάν να διατηρεί τον ρόλο του διαύλου και χωρίς επαρκή στοιχεία ώστε οι πρόσφατες
μειωμένες επιθέσεις κατά της Σαουδικής Αραβίας να χαρακτηριστούν ήδη ως σταθερή
κατάπαυση πυρός.
Το βασικό συμπέρασμα επομένως δεν είναι ότι η μία πλευρά έχει επιβάλει πλήρως τη
θέλησή της. Είναι ότι η κρίση έχει περάσει σε μια φάση όπου η στρατιωτική ισχύς, η
οικονομική πίεση, η ενέργεια και η διπλωματική διαμεσολάβηση λειτουργούν ταυτόχρονα.
Το Ορμούζ παραμένει ο σημαντικότερος μοχλός πίεσης, αλλά η πραγματική μάχη αφορά
πλέον και το ποιος θα καθορίσει τη σειρά των επόμενων κινήσεων.
Η επόμενη περίοδος θα κριθεί από συγκεκριμένα γεγονότα: την επίσημη απάντηση της
Τεχεράνης, τη συνέχιση ή μεταβολή του ρόλου του Κατάρ και του Ομάν, τη στάση του
Πακιστάν, την εξέλιξη του μετώπου Σαουδικής Αραβίας–Ansar Allah, τις κινήσεις γύρω
από το Ορμούζ και τη στρατιωτική διάταξη των εμπλεκομένων. Το ίδιο το αρχείο
επισημαίνει αυτά τα σημεία ως ανοικτούς δείκτες και όχι ως ήδη λυμένα ζητήματα.
Σε αυτή τη φάση, λοιπόν, η κρίση δεν έχει ακόμη περάσει σε ένα καθαρό τελικό στάδιο. Η
διαπραγμάτευση παραμένει ανοικτή, η στρατιωτική πίεση συνεχίζεται και οι
περιφερειακοί δίαυλοι αποκτούν μεγαλύτερη σημασία. Η ισχύς εξακολουθεί να μετρά,
αλλά εξίσου σημαντικό γίνεται το πόσες επιλογές διαθέτει κάθε πλευρά και πόσο
ελεύθερα μπορεί να τις χρησιμοποιήσει. Αυτό είναι το πραγματικό γεωπολιτικό
διακύβευμα της νέας φάσης στο Ορμούζ.
Φίλιππος Μπουράτογλου – Ιστορικός εσευνητής – Εκπαιδευτής πολεμικών τεχνών
