Η φράση αυτή συνοψίζει όσο καμία άλλη τη σχέση Πολωνίας και Ουκρανίας μετά τη ρωσική ειδική στρατιωτική επιχείρηση του 2022.
Δύο χώρες με μακρά ιστορία συγκρούσεων, εδαφικών διεκδικήσεων και βαθιών ιστορικών τραυμάτων βρέθηκαν ξαφνικά στην ίδια πλευρά του γεωπολιτικού χάρτη, όχι επειδή λύθηκαν οι μεταξύ τους διαφορές, αλλά επειδή αντιμετώπισαν έναν κοινό αντίπαλο.
Η Πολωνία εξελίχθηκε στον σημαντικότερο ευρωπαϊκό υποστηρικτή της Ουκρανίας.
Άνοιξε τα σύνορά της σε εκατομμύρια πρόσφυγες, μετατράπηκε στον βασικό διάδρομο μεταφοράς δυτικών όπλων προς το Κίεβο, παρέδωσε βαρέα οπλικά συστήματα όταν πολλές ευρωπαϊκές χώρες δίσταζαν και ήταν η πρώτη χώρα του ΝΑΤΟ που έδωσε μαχητικά αεροσκάφη MiG-29 στην ουκρανική Πολεμική Αεροπορία.
Για μεγάλο χρονικό διάστημα η εικόνα που προβαλλόταν ήταν εκείνη μιας «ιστορικής συμφιλίωσης».
Ωστόσο, η πραγματικότητα αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετη.
Οι πληγές του παρελθόντος δεν έκλεισαν ποτέ πραγματικά.
Απλώς καλύφθηκαν προσωρινά από την ανάγκη αντιμετώπισης της Ρωσίας.
Σήμερα, ακόμη και ενώ ο πόλεμος συνεχίζεται, οι πρώτες σοβαρές ρωγμές γίνονται πλέον ορατές.
Η υπόθεση των MiG-29 αποκάλυψε ότι η εμπιστοσύνη έχει αρχίσει να καταρρέει
Η πρώτη μεγάλη ένδειξη ότι κάτι αλλάζει στις σχέσεις Βαρσοβίας και Κιέβου ήρθε από ένα ζήτημα που μέχρι πρόσφατα θα φαινόταν αδιανόητο.
Η Πολωνία ανακοίνωσε ότι δεν πρόκειται να παραδώσει επιπλέον μαχητικά MiG-29 στην Ουκρανία.
Ο λόγος, σύμφωνα με τον υπουργό Άμυνας Władysław Kosiniak-Kamysz, ήταν ότι η ουκρανική πλευρά δεν τήρησε συμφωνία ανταλλαγής τεχνογνωσίας για την παραγωγή μη επανδρωμένων αεροσκαφών.
Ο Πολωνός υπουργός ήταν ιδιαίτερα σαφής.
«Πρότεινα μια πραγματική εταιρική συνεργασία. MiG-29 με αντάλλαγμα τεχνολογία drones.
Οι Ουκρανοί συμφώνησαν αρχικά, αλλά δεν τήρησαν τη συμφωνία.
Επομένως δεν θα υπάρξουν νέα MiG για την Ουκρανία.»
Η δήλωση αυτή προκάλεσε αίσθηση.
Όχι τόσο επειδή η Πολωνία σταμάτησε μια ακόμη αποστολή αεροσκαφών, αλλά επειδή για πρώτη φορά υψηλόβαθμος Πολωνός αξιωματούχος κατηγόρησε δημόσια το Κίεβο ότι δεν σεβάστηκε μια διμερή συμφωνία.
Πρόκειται για μια εξέλιξη που δείχνει ότι η σχέση των δύο χωρών αρχίζει να λειτουργεί πλέον περισσότερο με όρους εθνικού συμφέροντος και λιγότερο με όρους «άνευ όρων αλληλεγγύης».
Η Βαρσοβία αλλάζει στρατηγική
Από το 2022 μέχρι σήμερα η Πολωνία επωμίστηκε τεράστιο οικονομικό και πολιτικό κόστος.
Εκτός από τα οπλικά συστήματα, φιλοξένησε εκατομμύρια Ουκρανούς πρόσφυγες, ανέλαβε σημαντικό μέρος της εφοδιαστικής αλυσίδας του ΝΑΤΟ προς την Ουκρανία και βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της αντιπαράθεσης με τη Ρωσία.
Σήμερα όμως η πολωνική κυβέρνηση φαίνεται να περνά σε μια νέα φάση.
Το μήνυμα είναι σαφές: Η Πολωνία θα συνεχίσει να στηρίζει την Ουκρανία, αλλά όχι χωρίς ανταλλάγματα και όχι εις βάρος των δικών της στρατηγικών συμφερόντων.
Η αλλαγή αυτή δεν αφορά μόνο τα MiG-29.
Αποτελεί ένδειξη ότι η Βαρσοβία θεωρεί πως η εποχή των μονομερών παραχωρήσεων έχει πλέον ολοκληρωθεί.
Η ιστορία επέστρεψε στο προσκήνιο
Εκεί όμως που η κρίση απέκτησε πολύ βαθύτερες διαστάσεις ήταν στο ζήτημα της ιστορικής μνήμης.
Ο πρόεδρος της Ουκρανίας Volodymyr Zelensky υπέγραψε διάταγμα με το οποίο απονεμήθηκε σε επίλεκτη στρατιωτική μονάδα ο τιμητικός τίτλος « Ήρωες του UPA», υποστηρίζοντας ότι η απόφαση αποσκοπεί στην αποκατάσταση των ιστορικών παραδόσεων του ουκρανικού στρατού.
Στην Ουκρανία ο UPA αντιμετωπίζεται από μεγάλο μέρος της κοινωνίας ως οργάνωση που πολέμησε για την ανεξαρτησία της χώρας απέναντι τόσο στη ναζιστική Γερμανία όσο και στη Σοβιετική Ένωση.
Στην Πολωνία όμως η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική.
Για τη συντριπτική πλειονότητα της πολωνικής κοινωνίας ο UPA συνδέεται πρωτίστως με τις μαζικές σφαγές δεκάδων χιλιάδων Πολωνών αμάχων στη Βολυνία και στην Ανατολική Γαλικία κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Έτσι, αυτό που στο Κίεβο παρουσιάστηκε ως πράξη ιστορικής αποκατάστασης, στη Βαρσοβία εκλήφθηκε ως δημόσια προσβολή της μνήμης των θυμάτων.
Η σκληρή αντίδραση του Karol Nawrocki
Η αντίδραση του νέου Προέδρου της Πολωνίας Karol Nawrocki ήταν άμεση και ιδιαίτερα αυστηρή.
Ο Πολωνός Πρόεδρος χαρακτήρισε την απόφαση «ακατανόητη» και «προσβλητική» για τον πολωνικό λαό.
Παράλληλα ανακοίνωσε την αφαίρεση της ανώτατης τιμητικής διάκρισης της Πολωνίας, από τον Volodymyr Zelensky.
Στην επίσημη ανακοίνωσή του τόνισε ότι η συγκεκριμένη διάκριση δεν αποτελεί απλώς ένα παράσημο, αλλά συμβολίζει την ύψιστη εμπιστοσύνη του πολωνικού κράτους προς το πρόσωπο που την λαμβάνει.
Όπως υπογράμμισε, μια τέτοια τιμή δεν μπορεί να συμβαδίζει με αποφάσεις που, στα μάτια της πολωνικής κοινωνίας, εμφανίζονται να εξυμνούν οργανώσεις οι οποίες θεωρούνται υπεύθυνες για εγκλήματα εις βάρος Πολωνών αμάχων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ότι ο Nawrocki δεν περιορίστηκε μόνο στο θέμα του παρασήμου.
Ξεκαθάρισε επίσης ότι η Πολωνία δεν μπορεί να αγνοήσει τις εκκρεμότητες γύρω από τη Βολυνία, αφήνοντας να εννοηθεί ότι οι ιστορικές διαφορές θα επηρεάσουν και τις μελλοντικές ευρωπαϊκές φιλοδοξίες της Ουκρανίας.
Karol Nawrocki
NZZ: Ο Zelensky πρόσβαλε την Πολωνία και ναρκοθετεί την ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ
Νέα ένταση καταγράφεται στις σχέσεις Πολωνίας και Ουκρανίας, με αφορμή δηλώσεις του προέδρου της Ουκρανίας Volodymyr Zelensky, οι οποίες, σύμφωνα με την ελβετική εφημερίδα Neue Zürcher Zeitung (NZZ), εκλήφθηκαν στη Βαρσοβία ως έμμεση πρόκληση.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα, ο Zelensky δήλωσε ότι «κανείς δεν θα υποδείξει στην Ουκρανία ποιους ήρωες πρέπει να τιμά», χωρίς να κατονομάσει συγκεκριμένο αποδέκτη.
Ωστόσο, Πολωνοί πολιτικοί φέρονται να θεώρησαν ότι η αναφορά αφορούσε την Πολωνία, εντείνοντας το ήδη τεταμένο κλίμα μεταξύ των δύο χωρών
Το αφήγημα της απόλυτης ενότητας αρχίζει να καταρρέει
Για περισσότερα από τρία χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ προέβαλαν την εικόνα μιας συμπαγούς δυτικής συμμαχίας απέναντι στη Ρωσία.
Οι τελευταίες εξελίξεις όμως δείχνουν ότι η εικόνα αυτή αρχίζει να δοκιμάζεται.
Οι σχέσεις Πολωνίας και Ουκρανίας αποδεικνύουν ότι ακόμη και οι στενότεροι σύμμαχοι συνεχίζουν να κουβαλούν ιστορικά τραύματα που δεν εξαφανίζονται επειδή υπάρχει ένας κοινός αντίπαλος.
Η στρατηγική συνεργασία μπορεί να επιβλήθηκε από τις συνθήκες του πολέμου, όμως η ιστορική μνήμη εξακολουθεί να καθορίζει την πολιτική.
Και όσο πλησιάζει η στιγμή κατά την οποία θα ανοίξει η συζήτηση για την επόμενη ημέρα του πολέμου, τόσο περισσότερο τα ζητήματα αυτά αναμένεται να επιστρέψουν στο προσκήνιο.
Η Πολωνία εξακολουθεί να θεωρεί τη Ρωσία τη μεγαλύτερη απειλή για την εθνική της ασφάλεια.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι διατεθειμένη να αποδεχθεί την αναθεώρηση της ιστορίας ή να παραμερίσει τη μνήμη δεκάδων χιλιάδων Πολωνών θυμάτων στο όνομα της σημερινής γεωπολιτικής συγκυρίας.
Και ίσως αυτή να είναι η πρώτη μεγάλη υπενθύμιση ότι, όταν κάποτε σταματήσουν τα όπλα στην Ουκρανία, η Ευρώπη θα βρεθεί αντιμέτωπη όχι μόνο με την ανοικοδόμηση μιας κατεστραμμένης χώρας, αλλά και με την αναβίωση ιστορικών διαφορών που ουδέποτε επιλύθηκαν πραγματικά.
Η Πολωνία αντιλαμβάνεται ότι δεν μπορεί πλέον να βασίζεται αποκλειστικά στις Ηνωμένες Πολιτείες
Η αλλαγή στάσης της Βαρσοβίας απέναντι στο Κίεβο δεν μπορεί να εξεταστεί αποκομμένα από τις εξελίξεις στις σχέσεις Ευρώπης–Ηνωμένων Πολιτειών.
Η κυβέρνηση Donald Trump έχει επανειλημμένα ζητήσει από τους Ευρωπαίους συμμάχους να αναλάβουν πολύ μεγαλύτερο μέρος του αμυντικού βάρους, ενώ η δημόσια συζήτηση στην Ουάσινγκτον για πιθανή μείωση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ευρώπη έχει προκαλέσει έντονο προβληματισμό στη Βαρσοβία.
Παράλληλα, σύμφωνα με διεθνή δημοσιεύματα, αμερικανικές υπηρεσίες ασφαλείας έχουν ενημερώσει την Πολωνία για πιθανά σενάρια υβριδικών απειλών, όπως επιθέσεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη σε κρίσιμες υποδομές, κυβερνοεπιθέσεις και ελεγχόμενες συνοριακές προκλήσεις που θα μπορούσαν να αυξήσουν την ένταση χωρίς να οδηγήσουν άμεσα σε γενικευμένη στρατιωτική σύγκρουση.
Για τη Βαρσοβία, το μήνυμα είναι σαφές.
Η ασφάλεια της Πολωνίας δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη αποκλειστικά μέσω της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας.
Αυτό εξηγεί γιατί η πολωνική ηγεσία αρχίζει να αντιμετωπίζει όλες τις διεθνείς της σχέσεις με μεγαλύτερο ρεαλισμό και αυστηρότερη προάσπιση των εθνικών της συμφερόντων, ακόμη και όταν πρόκειται για έναν από τους στενότερους συμμάχους της, την Ουκρανία.
Η ιστορία που δεν ξεχάστηκε ποτέ – Από το Lviv στη Βολυνία και το σημερινό ρήγμα μεταξύ Πολωνίας και Ουκρανίας
Όποιος επιχειρεί να ερμηνεύσει τη σημερινή κρίση στις σχέσεις Πολωνίας και Ουκρανίας μόνο μέσα από το πρίσμα του πολέμου με τη Ρωσία, παραβλέπει τον σημαντικότερο παράγοντα: την ιστορία.
Οι δύο χώρες δεν είναι απλώς γείτονες.
Είναι δύο έθνη που επί αιώνες διεκδίκησαν τις ίδιες περιοχές, διαμόρφωσαν αντικρουόμενες εθνικές αφηγήσεις και κουβαλούν διαφορετικές μνήμες για τα ίδια γεγονότα.
Η σημερινή συνεργασία είναι προϊόν γεωπολιτικής ανάγκης.
Η ιστορική καχυποψία, όμως, δεν εξαφανίστηκε ποτέ.
Η πρώτη μεγάλη σύγκρουση για το Lviv
Το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου άλλαξε τον χάρτη της Ευρώπης.
Με τη διάλυση της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας το 1918 δημιουργήθηκε κενό εξουσίας στην Ανατολική Ευρώπη.
Τόσο η νεοσύστατη Πολωνία όσο και οι Ουκρανοί εθνικιστές διεκδίκησαν την Ανατολική Γαλικία, με επίκεντρο την πόλη Lviv.
Οι Ουκρανοί ανακήρυξαν τη Δυτική Ουκρανική Λαϊκή Δημοκρατία και όρισαν το Lviv ως πρωτεύουσά της.
Για την Πολωνία, όμως, το Lviv αποτελούσε ιστορικά πολωνική πόλη, με σημαντικό πολωνικό πληθυσμό και βαθιά πολιτιστική σημασία.
Η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη.
Ο Πολωνο-Ουκρανικός Πόλεμος του 1918-1919 κατέληξε σε νίκη της Πολωνίας, η οποία ενσωμάτωσε την Ανατολική Γαλικία και τμήματα της Βολυνίας στη Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία.
Για τους Πολωνούς, αυτό σήμαινε αποκατάσταση της ιστορικής τάξης.
Για τους Ουκρανούς, ήταν η αρχή μιας νέας κατοχής.
Αυτή η διαφορετική ανάγνωση των ίδιων γεγονότων παραμένει μέχρι σήμερα ένας από τους βασικούς λόγους της αμοιβαίας δυσπιστίας.
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άλλαξε τα πάντα
Η εισβολή της ναζιστικής Γερμανίας στην Πολωνία την 1η Σεπτεμβρίου 1939 σηματοδότησε την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Δύο εβδομάδες αργότερα, η Σοβιετική Ένωση εισέβαλε από τα ανατολικά, εφαρμόζοντας το μυστικό πρωτόκολλο του Συμφώνου Molotov–Ribbentrop, με το οποίο η Ανατολική Ευρώπη είχε ήδη μοιραστεί σε σφαίρες επιρροής.
Η Πολωνία διαμελίστηκε.
Λίγα χρόνια αργότερα, όταν η ναζιστική Γερμανία επιτέθηκε στη Σοβιετική Ένωση, οι περιοχές της Ανατολική Γαλικία και του Lviv πέρασαν υπό γερμανική κατοχή.
Μέσα σε αυτό το χαοτικό περιβάλλον αναπτύχθηκαν οι ουκρανικές εθνικιστικές οργανώσεις OUN ( Οργάνωση Ουκρανών Εθνικιστών) και η στρατιωτική της πτέρυγα, ο UPA (Ουκρανικός Αντιστασιακός Στρατός).
Για πολλούς Ουκρανούς, οι οργανώσεις αυτές αποτέλεσαν τον πυρήνα του αγώνα για ένα ανεξάρτητο ουκρανικό κράτος.
Για την Πολωνία, όμως, το όνομά τους συνδέεται με μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες της εθνικής της ιστορίας.
Η Βολυνία παραμένει ανοιχτή πληγή με 100.000 νεκρούς
Από το 1943 έως το 1945 μονάδες της UPA πραγματοποίησαν εκτεταμένες επιθέσεις εναντίον του πολωνικού άμαχου πληθυσμού στις περιοχές της Βολυνίας και της Ανατολικής Ουκρανίας.
Η Πολωνία εκτιμά ότι σκοτώθηκαν περίπου 100.000 Πολωνοί άμαχοι – γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι – και χαρακτηρίζει τις σφαγές γενοκτονία.
Η Ουκρανία απορρίπτει αυτόν τον χαρακτηρισμό και παρουσιάζει τα γεγονότα ως μέρος μιας ευρύτερης και αμφίπλευρης εθνοτικής σύγκρουσης, στην οποία υπήρξαν και ουκρανικά θύματα από πολωνικά αντίποινα.
Το 2016, το πολωνικό κοινοβούλιο αναγνώρισε επίσημα τις σφαγές της Βολυνίας ως γενοκτονία, καθιερώνοντας παράλληλα ημέρα μνήμης για τα θύματα.
Η απόφαση αυτή δεν έγινε αποδεκτή από το Κίεβο, το οποίο εξακολουθεί να απορρίπτει τον όρο «γενοκτονία».
Αυτή η διαφωνία δεν αφορά μόνο την ιστορία.
Αφορά την ίδια την εθνική ταυτότητα των δύο κρατών.
Γιατί ο UPA διχάζει μέχρι σήμερα
Στη σύγχρονη Ουκρανία, ιδιαίτερα μετά το 2014, ο UPA προβάλλεται συχνά ως σύμβολο της αντίστασης απέναντι στη σοβιετική κυριαρχία και, κατ’ επέκταση, απέναντι στη σημερινή ρωσική επιρροή.
Στην Πολωνία, αντίθετα, η ίδια οργάνωση θεωρείται υπεύθυνη για εγκλήματα κατά αμάχων.
Αυτό εξηγεί γιατί η πρόσφατη απόφαση του Volodymyr Zelensky να απονείμει τον τίτλο «Ήρωες του UPA» σε ουκρανική στρατιωτική μονάδα προκάλεσε τόσο έντονες αντιδράσεις στη Βαρσοβία.
Η κίνηση θεωρήθηκε από μεγάλο μέρος του πολωνικού πολιτικού κόσμου και της κοινής γνώμης ως προσβολή της ιστορικής μνήμης.
Η Ευρώπη μπροστά σε ένα νέο πρόβλημα
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επενδύσει πολιτικά στην εικόνα μιας ενωμένης Δύσης απέναντι στη Ρωσία.
Ωστόσο, η διαμάχη Πολωνίας–Ουκρανίας υπενθυμίζει ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν μπορεί να στηριχθεί μόνο σε κοινές γεωπολιτικές επιδιώξεις.
Απαιτεί και συμφιλίωση με το παρελθόν.
Ο ίδιος ο Πολωνός πρωθυπουργός Donald Tusk δήλωσε πρόσφατα ότι η Ουκρανία θα πρέπει να αντιμετωπίσει με ειλικρίνεια τις ιστορικές εκκρεμότητες, εάν επιθυμεί να προχωρήσει απρόσκοπτα στην ευρωπαϊκή της πορεία, τονίζοντας ότι «δεν υπάρχει ευρωπαϊκή κοινότητα χωρίς συμφιλίωση και δεν υπάρχει συμφιλίωση χωρίς αντιμετώπιση της επώδυνης ιστορίας».
Το μήνυμα αυτό αποκαλύπτει ότι το ιστορικό ζήτημα δεν αποτελεί πλέον απλώς αντικείμενο ακαδημαϊκής συζήτησης.
Μετατρέπεται σταδιακά σε παράγοντα εξωτερικής πολιτικής.
